Του Πειρουνάκη Δημήτρη,
Πρεσβευτής του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα,
Πρόεδρος Ένωσης Περιβαλλοντολόγων Ελλάδος (ΕΠΠΕ)
Η επιτάχυνση της κλιματικής αλλαγής αναμένεται να επιφέρει σημαντικές μεταβολές στο κλίμα της Μεσογείου τα επόμενα χρόνια. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες, οι συχνότεροι καύσωνες, οι μεγαλύτερες περίοδοι ξηρασίας, οι μειωμένες βροχοπτώσεις αλλά και η εντονότερη εμφάνιση ακραίων καιρικών φαινομένων αναμένεται να ασκήσουν σημαντικές πιέσεις στα οικοσυστήματα, στους φυσικούς πόρους και στην οικονομία. Παράλληλα, όλα αυτά τα φαινόμενα λειτουργούν και ως πολλαπλασιαστής μιας λιγότερο ορατής αλλά ιδιαίτερα σοβαρής απειλής: της ερημοποίησης.
Η ερημοποίηση δεν σημαίνει ότι μια περιοχή μετατρέπεται σε έρημο. Πρόκειται για τη σταδιακή υποβάθμιση της γης, με συνέπειες όπως η διάβρωση, η απώλεια συγκράτησης νερού από το έδαφος και η σταδιακή εξασθένηση της γονιμότητας των εδαφών. Με απλά λόγια, το έδαφος γίνεται ολοένα λιγότερο ικανό να στηρίζει τη ζωή, την ανθρώπινη δραστηριότητα και την οικονομία.
Η κλιματική αλλαγή εντείνει τον κίνδυνο, δεν αποτελεί όμως τη μοναδική αιτία της ερημοποίησης. Καθοριστικό ρόλο παίζει η ανθρωπογενής δραστηριότητα. Οι μη βιώσιμες χρήσεις γης, όπως η υπερβόσκηση, η υπερεκμετάλλευση των εδαφών, οι ακατάλληλες καλλιεργητικές πρακτικές και η υπερβολική πίεση σε ευαίσθητες περιοχές.
Οι πυρκαγιές και η απώλεια φυσικής βλάστησης μέσω αλόγιστης αποψίλωσης επιταχύνουν την υποβάθμιση της γης, καθώς καταστρέφουν τη φυτοκάλυψη που προστατεύει το έδαφος από τη διάβρωση και συμβάλλει στη συγκράτηση νερού. Παράλληλα, η εγκατάλειψη της υπαίθρου και η αστικοποίηση οδηγούν συχνά στην απουσία διαχείρισης αγροτικών περιοχών. Αποτέλεσμα είναι η υποβάθμιση αναβαθμίδων και άλλων υποδομών, η συσσώρευση ξερής και εύφλεκτης βλάστησης, καθώς και η εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών που συνέβαλλαν στη διατήρηση της γης.
Ένας επιπλέον παράγοντας που συντελεί στο φαινόμενο της ερημοποίησης και στην υποβάθμιση των εδαφών, είναι το έντονο ανάγλυφο και οι μεγάλες κλίσεις καθώς αυξάνεται περαιτέρω ο κίνδυνος διάβρωσης, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με πυρκαγιές ή ακραίες βροχοπτώσεις.
Το ζήτημα της ερημοποίησης δεν είναι νέο για τη χώρα μας. Η Ελλάδα συμμετέχει στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και εκπόνησε το 2001 το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης, το οποίο αποτέλεσε το βασικό στρατηγικό πλαίσιο της χώρας για την πρόληψη και αντιμετώπιση του φαινομένου.
Το Σχέδιο Δράσης του 2001 εκτιμούσε ότι περίπου το 30% της χώρας βρισκόταν σε περιοχές που απειλούνται από ερημοποίηση. Έκτοτε η Ελλάδα συνέχισε να συμμετέχει ενεργά στο διεθνές πλαίσιο της Σύμβασης, υποβάλλοντας επίσημες εθνικές εκθέσεις προόδου, με πιο πρόσφατη εκείνη του 2022.
Η επανασύσταση της Εθνικής Επιτροπής κατά της Ερημοποίησης το 2021 αποτέλεσε θετικό θεσμικό βήμα. Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, η επιτροπή είχε δωδεκάμηνη θητεία και αποστολή την επικαιροποίηση του εθνικού σχεδιασμού. Ωστόσο, από τα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία δεν προκύπτει με σαφήνεια αν ολοκληρώθηκε νέο σχέδιο δράσης, αν υπήρξε παράταση της θητείας της ή ποια ήταν τα απτά αποτελέσματα των εργασιών της.
Οι κλιματικές πιέσεις έχουν ενταθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε καθιστούν αναγκαία μια νέα συνολική επιστημονική αποτύπωση της σημερινής κατάστασης, καθώς και την επικαιροποίηση του σχεδίου δράσης.
Παράλληλα, σύμφωνα με τη δημοσίευση της Eurostat «Key figures on the European food chain – 2025 edition», η προστιθέμενη αξία της γεωργίας στην Ελλάδα αντιστοιχούσε το 2024 στο 3,2% του ΑΕΠ, το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τον μέσο όρο στην ΕΕ να κυμαίνεται σημαντικά χαμηλότερα (1,2%). Αξίζει να σημειωθεί ότι το ποσοστό αυτό αφορά τη στενή γεωργική παραγωγή και δεν περιλαμβάνει το σύνολο της αγροδιατροφικής αλυσίδας. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι η προστασία της γης δεν αφορά μόνο το περιβάλλον, αλλά συνδέεται άμεσα με την παραγωγική βάση, την επισιτιστική ασφάλεια και την οικονομική ανθεκτικότητα της χώρας μας.
Image Source: Eurostat “Key figures on the European food chain – 2025 edition”
Η Ελλάδα διαθέτει γνώση, εμπειρία και σημαντικά εργαλεία πολιτικής. Το ισχύον Στρατηγικό Σχέδιο της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) 2023 – 2027, περιλαμβάνει παρεμβάσεις για την προστασία του εδάφους, τη διαχείριση του νερού και την κλιματική προσαρμογή. Ωστόσο, η αντιμετώπιση της ερημοποίησης εξακολουθεί να προσεγγίζεται κυρίως μέσα από επιμέρους μέτρα κατανεμημένα σε διαφορετικές πολιτικές. Η ένταση των σημερινών πιέσεων αναδεικνύει την ανάγκη ισχυρότερου συντονισμού και μιας πιο ολοκληρωμένης στρατηγικής προσέγγισης.
Ενόψει της επικαιροποίησης της ΚΑΠ το 2027, απαιτείται η δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων και των προτάσεων της Εθνικής Επιτροπής κατά της Ερημοποίησης ή, όπου αυτό δεν έχει ολοκληρωθεί, η επιτάχυνση του έργου της με ουσιαστική στήριξη από την Πολιτεία, ώστε να υπάρχει διαφάνεια και ουσιαστικός δημόσιος διάλογος. Παράλληλα, είναι αναγκαία η πληρέστερη και πιο στοχευμένη ενσωμάτωση της ερημοποίησης στην Κοινή Αγροτική Πολιτική, με καλύτερη στόχευση των υφιστάμενων μέτρων για το νερό, το έδαφος και την παραγωγική γη στις περιοχές υψηλού κινδύνου.
Η αντιμετώπιση της ερημοποίησης απαιτεί επίσης ενεργό συμμετοχή ολόκληρης της κοινωνίας. Πολίτες, αυτοδιοίκηση, παραγωγοί, επιχειρήσεις και επιστημονικοί φορείς μπορούν να συμβάλουν μέσα από συνεργασίες, υπεύθυνες τοπικές πρωτοβουλίες, αλλά και μέσα από την ενημέρωση και εκπαίδευση των νέων γενεών γύρω από την αξία του εδάφους, του νερού και της βιώσιμης διαχείρισης των φυσικών πόρων. Η προστασία της γης δεν είναι υπόθεση ενός μόνο φορέα.
Η ερημοποίηση δεν είναι πρόβλημα ενός μακρινού μέλλοντος. Είναι μια εξελισσόμενη πραγματικότητα που απαιτεί πρόληψη σήμερα. Αν θέλουμε μια Ελλάδα με παραγωγική γη, επάρκεια νερού, ισχυρή περιφέρεια και βιώσιμη ανάπτυξη, οφείλουμε να κινηθούμε έγκαιρα, με σχέδιο, γνώση και συλλογική ευθύνη.
Πηγές & Βιβλιογραφία:
- Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (2001), Ελληνικό Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης.
- UNCCD (2022), Greece National Report.
- Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (2021), Ανακοίνωση συγκρότησης Εθνικής Επιτροπής κατά της Ερημοποίησης.
- Eurostat (2025), Key figures on the European food chain.
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Στρατηγικό Σχέδιο ΚΑΠ Ελλάδας 2023–2027
- IPCC (2022), Sixth Assessment Report (AR6)
