Ο διασυνοριακός ποταμός Αώος/Vjosa αναγνωρίζεται ως ένα από τα σπανιότερα και πιο πολύτιμα οικοσυστήματα της Ευρώπης, καθώς αποτελεί έναν από τους τελευταίους ποταμούς ελεύθερης ροής της ηπείρου. Με συνολικό μήκος 270 χλμ., πηγάζει από την Ελλάδα, διασχίζει το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου και 13 περιοχές του Δικτύου Natura 2000, εισέρχεται στην Αλβανία και εκβάλλει στην Αδριατική. Πέρα από την οικολογική του σημασία, ο Αώος/Vjosa είναι ένα ζωντανό οικοσύστημα που δημιουργεί τοπία εξαιρετικής ομορφιάς, φιλοξενεί πλούσια βιοποικιλότητα εξαρτώμενη από την ελεύθερη ροή του και αποτελεί την κοιτίδα ενός ζωντανού πολιτισμού που αναπτύχθηκε στις όχθες του, διασχίζοντας πέτρινα χωριά, γεφύρια και αρχαία μονοπάτια.

Η πρωτοβουλία του Transboundary River Forum

Στο πλαίσιο της διεθνούς εκστρατείας Save the Blue Heart of Europe, πραγματοποιήθηκε πρόσφατα η πρώτη συνάντηση για τη βιώσιμη διασυνοριακή διαχείριση του ποτάμιου οικοσυστήματος, το Transboundary River Forum (Ιωάννινα-Κόνιτσα 24-26/9/2025). Διοργανωτές ήταν το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA), σε συνεργασία με την EuroNatur και την EcoAlbania. Οι συζητήσεις του Φόρουμ επικεντρώθηκαν στις σύνθετες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι διασυνοριακοί ποταμοί, όπως οι αναπτυξιακές πιέσεις, η απώλεια βιοποικιλότητας, η κλιματική κρίση, καθώς και τα θεσμικά κενά στη διακυβέρνηση. Παράλληλα, αναδείχθηκαν επιτυχημένα παραδείγματα διασυνοριακής συνεργασίας (όπως η Πρέσπα και ο Δούναβης) που μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυπα.

Δέσμευση για ενιαία προστασία και συνεργασία

Κεντρικό μήνυμα του Φόρουμ αποτέλεσε η επιτακτική ανάγκη για τη θέσπιση ενιαίου καθεστώτος προστασίας του Αώου/Vjosa, από τις πηγές έως τις εκβολές του. Τονίστηκε εμφατικά η θεμελιώδης σημασία της διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας για τη διαφύλαξη και αποκατάσταση του ποταμού. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην πολιτιστική και κοινωνικοοικονομική αξία των ποταμών ως οικολογικών διαδρόμων για τη φύση και τον άνθρωπο. Επισημάνθηκε ο καθοριστικός ρόλος των τοπικών κοινοτήτων, η ενεργή συμμετοχή των οποίων στη λήψη αποφάσεων κρίνεται απαραίτητη σε κάθε βήμα.

Το Forum έκλεισε με ένα ισχυρό μήνυμα συνεργασίας και την κοινή δέσμευση όλων των συμμετεχόντων (επιστημόνων, θεσμικών παραγόντων, τοπικών κοινοτήτων και περιβαλλοντικών οργανώσεων) για την υλοποίηση ενός οράματος: τη δημιουργία του πρώτου Διασυνοριακού Πάρκου Άγριου Ποταμού στην Ευρώπη, του Αώου/Vjosa. Όπως τόνισε ο Αλέξης Κατσαρός, Εκτελεστικός Διευθυντής του MedINA, «Για τον ποταμό Αώο, έχουμε την ελπίδα ότι θα προστατευτεί, από εδώ και στο εξής, πιο αποτελεσματικά μέσα από την ουσιαστική διασυνοριακή συνεργασία, την ενεργή συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και την υιοθέτηση και εφαρμογή ενός ισχυρού θεσμικού πλαισίου». Η δέσμευση αυτή ανοίγει τον δρόμο για ένα ελπιδοφόρο μέλλον για ένα από τα τελευταία οικολογικά κοσμήματα της ηπείρου.