Της  Εύης Μακρή,
Πρέσβειρα του Συμφώνου για το Κλίμα,
Συν-ιδρύτρια της Beak-on | The Hummingbird Project

Η κλιματική κρίση αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας. Η τελευταία έκθεση της IPCC[1] επιβεβαιώνει ότι η μέση παγκόσμια θερμοκρασία έχει ήδη αυξηθεί κατά 1,2°C σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα, τη στιγμή που σύμφωνα με τη Συμφωνία του Παρισιού ως όριο για την αύξηση αυτή έχει τεθεί ο 1,5°C ως το 2100 (1)[2].  Η άνοδος της θερμοκρασίας οφείλεται κυρίως στην παραγωγή ενέργειας, το ρυθμό κατανάλωσης και τις παραγωγικές πρακτικές του ανθρώπου. Τα αέρια του θερμοκηπίου, που ευθύνονται για την υπερθέρμανση, προέρχονται κυρίως από την εκτεταμένη χρήση ορυκτών καυσίμων και από τον κλάδο της βιομηχανίας (2)[3].

Πέρα από την ανθρωπογενή φύση της κλιματικής αλλαγής – που συχνά περιγράφεται και με τον όρο «κλιματική κρίση» – είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι κοινωνίες που πλήττονται περισσότερο από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και που αντιμετωπίζουν τους μεγαλύτερους κινδύνους από τη συνεχή κλιμάκωσή της, είναι οι πιο ευάλωτες. Πρόκειται για τις κοινωνικές ομάδες που όχι μόνο έχουν συμβάλει ελάχιστα στην πρόκληση του φαινομένου, αλλά διαθέτουν και τα λιγότερα μέσα για προσαρμογή και μετριασμό στη διάθεσή τους (2). Ως εκ τούτου, φαίνεται πως τα πιο ευάλωτα μέρη του κόσμου εκτίθενται σε σημαντικές απειλές – σε μεγαλύτερη ένταση και συχνότητα από ότι συμβαίνει συνήθως με τους πληθυσμούς των πιο ανεπτυγμένων κρατών.

Εξετάζοντας τη γεωγραφική κατανομή των παραπάνω ανισοτήτων, είναι κατατοπιστικά τα δεδομένα που αντλούμε σχετικά τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και την ευρύτερη περιβαλλοντική υποβάθμιση, στον παγκόσμιο χάρτη. Έτσι, παρακάτω ακολουθούν σχετικά γραφήματα που παρουσιάζουν την κατανομή των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σε παγκόσμιο επίπεδο, είτε συνολικά είτε κατά κεφαλήν, βασισμένα σε πρόσφατα δεδομένα.

Στα γραφήματα αυτά φαίνεται ότι πολλές αναπτυσσόμενες χώρες είναι ανάμεσα σε εκείνες τις περιοχές που σημειώνουν τις λιγότερες εκπομπές. Η κατάσταση δεν διαφέρει ιδιαίτερα και σχετικά με τις μετρήσεις των εκπομπών CO₂, συγκεκριμένα.

Χάρτης 1: Οι παγκόσμιες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, όπως καταγράφονται το 2023

Πηγή: Our World in Data, available at: https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions

Χάρτης 2: Κατά κεφαλήν παγκόσμιες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, όπως καταγράφονται το 2023

Πηγή: Our World in Data, available at: https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions

Χάρτης 3: Κατά κεφαλήν παγκόσμιες εκπομπές CO₂ βάσει κατανάλωσης, όπως καταγράφονται το 2022

Πηγή: Our World in Data, available at: https://ourworldindata.org/grapher/consumption-co2-per-capita

Γράφημα 4: Παγκόσμια μερίδια εκπομπών CO₂ από συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές

Πηγή: Our World in Data, available at: https://ourworldindata.org/contributed-most-global-co2

Συνοπτικά, οι χάρτες 1 και 2 παρουσιάζουν την κατανομή των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και των κατά κεφαλήν εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σε παγκόσμια κλίμακα, με τις χώρες του «Βορρά» να έχουν τα πρωτεία στα επίπεδα των εκπομπών αυτών. Ταυτόχρονα, ο χάρτης 3 παρουσιάζει τις παγκόσμιες εκπομπές CO₂ ανά κάτοικο με βάση την κατανάλωση, δηλαδή τις εθνικές ή περιφερειακές εκπομπές προσαρμοσμένες για το εμπόριο, στις οποίες, με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι αναπτυσσόμενες χώρες παρουσιάζονται ως αυτές με τις λιγότερες εκπομπές. Επιπλέον, στο γράφημα 4, στο οποίο έχουν μετρηθεί και παρουσιάζονται τα μερίδια των εκπομπών CO₂ από συγκεκριμένα κράτη και περιοχές, φαίνεται χαρακτηριστικά η υπεροχή των ΗΠΑ και των Ευρωπαϊκών χωρών ενώ σημαντική θέση καταλαμβάνουν, η Κίνα και η Ινδία, παρόλο που δεν περιλαμβάνονται στον ανεπτυγμένο «παγκόσμιο Βορρά», κυρίως λόγω του γρήγορου ρυθμού ανάπτυξής τους.

Πάνω σε αυτό, πρόσφατες μελέτες σχετικά με τον ρυθμό ανάπτυξης και τη μετάβαση των πληθυσμών από την κατηγορία των χαμηλότερων εισοδημάτων στη μεσαία τάξη δείχνουν ότι η Κίνα και η Ινδία αναμένεται να περιλαμβάνουν τα 2/3 της παγκόσμιας μεσαίας τάξης έως το 2030 (3), κάτι που αυξάνει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και πυροδοτεί τη συζήτηση σχετικά με το πώς ή ακόμη και αν τα μέτρα μετριασμού της κλιματικής αλλαγής μπορούν να υιοθετηθούν τόσο καθολικά όσο και δίκαια, με τρόπο που να μην αφήνει κανέναν πίσω.

Σε αυτό το σημείο, είναι σημαντικό να προστεθεί στη συζήτηση η έννοια της αρχής των κοινών αλλά διαφοροποιημένων ευθυνών. Η Αρχή των Κοινών αλλά Διαφοροποιημένων Ευθυνών (CBDR) αναγνωρίζει ότι όλα τα κράτη φέρουν ευθύνη για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, αλλά δεν έχουν όλα ίσες ευθύνες ή δυνατότητες. Εισήχθη για πρώτη φορά στη Διακήρυξη του Ρίο το 1992 και έγινε θεμέλιο στο Διεθνές Περιβαλλοντικό Δίκαιο. Σύμφωνα με αυτήν, οι ανεπτυγμένες χώρες, λόγω της ιστορικής συμβολής τους στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος και των τεχνολογικών και οικονομικών πόρων που διαθέτουν, καλούνται να ηγηθούν στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής (4). Η αρχή CBDR ενσωματώθηκε στη Σύμβαση-Πλαίσιο του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC), ενισχύθηκε από το Πρωτόκολλο του Κιότο ⁽⁵⁾ και επεκτάθηκε με τη Συμφωνία των Παρισίων, μέσω της CBDR-RC, συμπεριλαμβάνοντας και τη διαφορετική ικανότητα των χωρών (1).

Σε συνέχεια αυτού, μέσω των τελευταίων COP (Conference of the Parties) για την κλιματική αλλαγή, έχει αναπτυχθεί ένας μηχανισμός για την υποστήριξη της υλοποίησης αυτής της στήριξης, προκειμένου τα ευάλωτα κράτη να είναι σε θέση να λάβουν μέτρα μετριασμού της κλιματικής αλλαγής, καθώς και να καταφέρουν να προσαρμοστούν στις συνέπειες που αυτή επιφέρει, το Loss and Damage Fund (Ταμείο Απωλειών και Ζημιών). Η διαμόρφωσή του οποίου ήταν αποτέλεσμα μακροχρόνιων διαπραγματεύσεων και έντονων πολιτικών αντιπαραθέσεων. Κομβική στιγμή για τη διαμόρφωση του Ταμείου ήταν το COP27, στην Αίγυπτο, όπου και συμφωνήθηκε η δημιουργία του με στόχο τη χρηματοδοτική στήριξη των πιο ευάλωτων χωρών.

Παρά την πρόοδο στο COP27, τρία χρόνια αργότερα, οι ανεπτυγμένες χώρες δεν έχουν ανταποκριθεί στις δεσμεύσεις τους. Η καθυστέρηση αυτή καθιστά επιτακτική την ανάγκη για ένα παγκόσμιο πλαίσιο κλιματικής δικαιοσύνης που θα διασφαλίζει ισότιμη πρόσβαση των πιο ευάλωτων στους απαραίτητους πόρους για το μετριασμό και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Βιβλιογραφία

1. UNFCCC. Paris Agreement . s.l. : United Nations, 2015.
2. IPCC. Climate Change 2023 Synthesis Report. s.l. : UNEP, 2023.
3. The Growth & Importance of Middle Class Consumers in Emerging Markets. Aysegul Donmaz, Emine Mediha Sayil, Atlasglobal Havayollari, Bilgi Teknolojileri Bolumu. Kırklareli : s.n., 2017. IBANESS Conference Series – V. International Balkan and Near Eastern Social Sciences Congress Series. pp. 801-807.
4. UN. Report of the United Nations Conference on Environment and Development, Rio Declaration. s.l. : 1992, Rio.
5. Kyoto Protocol to the UNFCCC. UNFCCC. 1998.
6. UNDP. The 2030 Agenda for Sustainable Development’s 17 Suatainable Development Goals (SDGs). s.l. : UNDP, 2015.

 

Eνημερωτικό Σημείωμα: Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα αποτελεί μία πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Συντονιστής του Συμφώνου στην Ελλάδα είναι ο οργανισμός ΙΝΖΕΒ. Για όποια πληροφορία σχετικά με το Σύμφωνο ή για κλιματικές δράσεις που θα σας ενδιέφερε να διοργανώσετε, μπορείτε να επικοινωνείτε με την Ομάδα Συντονισμού στο [email protected] ή στο τηλέφωνο 210 6394608. 

[1] Intergovernmental Panel on Climate Change

[2] Article 2, UNFCCC, Paris Agreement, 2015

[3] Section 2, Current Status and Trends, Climate Change 2023 Synthesis Report, IPCC, 2023, p. 42