Του Δρ Ιωάννη Παππά,
Διευθυντής για την περιοχή της Μεσογείου στο  Global Sustainable Tourism Council (GSTC),
Πρεσβευτής του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για  το Κλίμα

Ο τουρισμός αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της ελληνικής οικονομίας. Η ιστορία, η πολιτιστική κληρονομιά, τα φυσικά τοπία και η φιλοξενία καθιστούν τη χώρα μας παγκόσμιο προορισμό. Όμως, η κλιματική κρίση απειλεί την ίδια τη βάση αυτού του επιτεύγματος. Η αύξηση της θερμοκρασίας, η μείωση των βροχοπτώσεων, τα συχνότερα κύματα καύσωνα και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας δημιουργούν ένα τοπίο πιέσεων που επηρεάζουν άμεσα τις τουριστικές υποδομές, τις επιχειρήσεις, αλλά και την εμπειρία του επισκέπτη.. Μελέτη του 2024 από το MDPI (1) καταδεικνύει ότι, αν και ο αστικός και παράκτιος τουρισμός θα μπορούσαν θεωρητικά να επωφεληθούν από την επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου σε περιόδους χαμηλότερων θερμοκρασιών – όπως οι μήνες Απρίλιος και Οκτώβριος – η κλιματική επιβάρυνση του καλοκαιριού αναμένεται να επιφέρει περιβαλλοντική υποβάθμιση, αυξημένο ενεργειακό και υδατικό κόστος και μετατόπιση της ζήτησης σε λιγότερο επιβαρυμένες περιοχές.

Το ελληνικό τουριστικό μοντέλο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα νησιά και τις παράκτιες περιοχές, οι οποίες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή. Η εποχικότητα, με την πλειοψηφία των επισκεπτών να συγκεντρώνεται στους καλοκαιρινούς μήνες, εντείνει την πίεση σε ύδρευση, απορρίμματα, ενέργεια και υποδομές. Σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος (2), το 2024 η Ελλάδα υποδέχθηκε 40,7 εκατομμύρια τουρίστες, με έσοδα 21,6 δισ. ευρώ. Ωστόσο, η μέση διάρκεια παραμονής μειώθηκε στις 5,9 διανυκτερεύσεις, με μέση δαπάνη ανά διανυκτέρευση 89,7 ευρώ, ενώ η μέση δαπάνη ανά τουρίστα μειώθηκε στα 530 ευρώ από 605 ευρώ το 2019. Αυτό υποδεικνύει ότι, παρά την αύξηση των αφίξεων, τα έσοδα δεν αυξάνονται αναλογικά, ενώ η φθορά στις υποδομές και το περιβάλλον εντείνεται.

Photo copyrights: Dr Ioannis Pappas

Πίσω από αυτά τα νούμερα κρύβεται μια κρίσιμη πραγματικότητα: δεν μπορούμε πλέον να αξιολογούμε την πορεία του τουρισμού μόνο με βάση τις αφίξεις και τα συνολικά έσοδα. Είναι απαραίτητο να αναγνωρίσουμε την επιβάρυνση που προκαλείται στις τοπικές υποδομές, στους φυσικούς πόρους και στις τοπικές κοινωνίες. Η αύξηση των αφίξεων, χωρίς παράλληλη ενίσχυση και αναβάθμιση υποδομών, θέτει σε κίνδυνο όχι μόνο την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών, αλλά και την ίδια τη αειφορία των τουριστικών προορισμών.

Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, είναι επιτακτική η υιοθέτηση μιας στρατηγικής που θέτει στο επίκεντρο τις ανθεκτικές υποδομές. Η επένδυση σε έργα ακτοπροστασίας, αναβάθμισης ύδρευσης και αποχέτευσης, εγκαταστάσεις ανακύκλωσης και αφαλάτωσης, αλλά και ενεργειακής επάρκειας μέσω Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, μπορεί να διασφαλίσει την αειφορία των τουριστικών προορισμών. Παράλληλα, η εφαρμογή φυσικών λύσεων, όπως η ενίσχυση της φυτοκάλυψης, η ανάσχεση της διάβρωσης και η διατήρηση φυσικών οικοσυστημάτων, προσφέρει μια ήπια και αποτελεσματική προστασία απέναντι στις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.

Η εμπειρία άλλων μεσογειακών χωρών, όπως της Ιταλίας, δείχνει ότι η ένταξη του τουρισμού στην εθνική στρατηγική κλιματικής προσαρμογής μπορεί να αποφέρει σημαντικά οφέλη. Το Εθνικό Σχέδιο Προσαρμογής της Ιταλίας περιλαμβάνει μέτρα όπως η προώθηση βιώσιμων τουριστικών πρακτικών και η διαχείριση του υπερτουρισμού, τα οποία η Ελλάδα μπορεί να προσαρμόσει στις δικές της ανάγκες. Χρηματοδοτικά κίνητρα για ξενοδοχειακές και τουριστικές επιχειρήσεις που μειώνουν το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα, η χρήση έξυπνων τεχνολογιών για την παρακολούθηση κατανάλωσης πόρων, καθώς και η εφαρμογή πιστοποιήσεων αειφορίας, αποτελούν πλέον αναγκαιότητα.

Photo copyrights: Dr Ioannis Pappas

Εξίσου σημαντικός είναι ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης και των Οργανισμών Διαχείρισης Προορισμών (DMOs). Οι τοπικές αρχές καλούνται να εφαρμόσουν επιχειρησιακά σχέδια προσαρμογής, να προωθήσουν εναλλακτικές μορφές τουρισμού, όπως ο αγροτουρισμός και ο τουρισμός εμπειρίας, και να εκπαιδεύσουν τις επιχειρήσεις και τους εργαζόμενους στην πράσινη και ψηφιακή μετάβαση. Ο αγροτουρισμός, για παράδειγμα, κερδίζει έδαφος στην Ελλάδα, με πρωτοβουλίες όπως η Ελληνική Ομοσπονδία Αγροτουρισμού να υποστηρίζουν δραστηριότητες όπως η συγκομιδή ελιάς και η οινοποίηση, μειώνοντας την πίεση σε δημοφιλείς προορισμούς. Οι τοπικές κοινωνίες πρέπει να αποτελέσουν συμμέτοχο στην προσπάθεια, επωφελούμενες από την τουριστική ανάπτυξη, αντί να πλήττονται από αυτήν.

Οι ιδιωτικές επενδύσεις καλούνται επίσης να αλλάξουν προσανατολισμό. Ο τουρισμός δεν πρέπει να συνεχίσει με την αρχή “περισσότεροι τουρίστες πάση θυσία”. Η ενίσχυση του ποιοτικού τουρισμού, με αύξηση της δαπάνης ανά επισκέπτη και επέκταση της τουριστικής περιόδου, είναι το μόνο βιώσιμο μέλλον. Μια πρόσφατη μελέτη της Eurobank (3) υπογραμμίζει ότι η μείωση της μέσης δαπάνης ανά τουρίστα απαιτεί στρατηγικές που προσελκύουν επισκέπτες υψηλότερης δαπάνης. Οι υποδομές πρέπει να υπηρετούν αυτήν τη στρατηγική: να διατηρούν το περιβάλλον, να προστατεύουν τους πόρους και να ενισχύουν την εμπειρία του επισκέπτη.

Η κλιματική προσαρμογή στον τουρισμό δεν είναι θεωρία. Είναι ο μόνος δρόμος για να παραμείνει η Ελλάδα τουριστικός προορισμός πρώτης γραμμής και μετά το 2050. Η στροφή σε ανθεκτικές υποδομές, κοινωνικά υποστηρικτικό τουριστικό μοντέλο και περιβαλλοντική προστασία αποτελεί τη βάση για έναν τουρισμό πραγματικά βιώσιμο, για την οικονομία, το περιβάλλον και την κοινωνία.

Πηγές:

• Deroumaine, C. et al. (2024). Effects of Climate Change on the Future Attractiveness of Tourist Destinations in Greece. Atmosphere, 15(10), 1185.
• Άρθρο στο e kathimerini.com, https://www.ekathimerini.com/economy/1269112/greece-welcomed-40-million-tourists-in-2024-says-bank-of-greece
• Άρθρο στο ypodomes.com, https://ypodomes.com/ti–deichnei–i–meleti–tis–eurobank–gia–ton–elliniko–toyrismo–kai–tis–prooptikes–toy/

___________________________________________________________________________

Eνημερωτικό Σημείωμα: Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα αποτελεί μία πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Συντονιστής του Συμφώνου στην Ελλάδα είναι ο οργανισμός ΙΝΖΕΒ. Για όποια πληροφορία σχετικά με το Σύμφωνο ή για κλιματικές δράσεις που θα σας ενδιέφερε να διοργανώσετε, μπορείτε να επικοινωνείτε με την Ομάδα Συντονισμού στο [email protected] ή στο τηλέφωνο 210 6394608.