Του Δρ Αλέξανδρου Στεφανάκη,
Επίκουρος Καθηγητής, Σχολή Χημικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος, Πολυτεχνείο Κρήτης,
Πρεσβευτής του Ευρωπαϊκού Συμφώνου Για το Κλίμα,
Πρόεδρος, Διεθνής Ένωση Οικολογικής Μηχανικής
Η διαχείριση των αστικών λυμάτων εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο ζήτημα στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) με περιβαλλοντικές, πολιτικές, νομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Με την Ευρωπαϊκή Οδηγία για την Επεξεργασία Αστικών Λυμάτων (91/271/ΕΟΚ) πάνω από το 90% των αστικών λυμάτων της Ευρώπης συλλέγονται και υποβάλλονται σε επεξεργασία. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές μεταξύ των χωρών και η υλοποίηση της φιλοδοξίας της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και του Σχεδίου Δράσης για Μηδενική Ρύπανση, όπως οι τάσεις στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τον τομέα επεξεργασίας αστικών λυμάτων, απαιτεί νέες απαντήσεις για την καλύτερη ενσωμάτωση κυκλικών συστημάτων για την επαναχρησιμοποίηση νερού/λάσπης και την ανάκτηση συστατικών.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε το 2022 και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε το 2024 την αναθεώρηση της Ευρωπαϊκής Οδηγίας 91/271/ΕΟΚ, καταλήγοντας σε ένα εκσυγχρονισμένο νομικό κείμενο υπό το πρίσμα της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Η νέα έκδοση της Οδηγίας προβλέπει σημαντικές αλλαγές όπως
- ενεργειακή ουδετερότητα για τον τομέα έως το 2040,
- μείωση της κατανάλωσης ενέργειας και χρήση ανανεώσιμων πηγών,
- ενθάρρυνση της κυκλικής οικονομίας με επαναχρησιμοποίηση του νερού και ιλύος,
- διεύρυνση του πεδίου της ισχύουσας Οδηγίας (σήμερα για οικισμούς με >2000 κατοίκους) ώστε να καλύπτει τους οικισμούς με > 1000 κατοίκους,
- οι νέοι κανόνες θα καλύπτουν επίσης τα όμβρια ύδατα,
- εκπόνηση ολοκληρωμένων σχεδίων διαχείρισης αστικών λυμάτων στις μεγάλες πόλεις,
- καλύτερος έλεγχος μεμονωμένων συστημάτων όπως οι σηπτικές δεξαμενές,
- αυστηρότερα πρότυπα για τα θρεπτικά συστατικά και τους μικρορύπους,
- παρακολούθηση εκπομπών αερίων θερμοκηπίου και μικροπλαστικών.
Οι αλλαγές αυτές αλλάζουν το τοπίο της διαχείρισης λυμάτων στην Ευρώπη. Μεγάλη πρόκληση για τη χώρα μας αποτελεί το νέο πεδίο κάλυψης. Σχεδόν το 90% του πληθυσμού που ζει σε οικισμούς με <2000 ισοδύναμους κατοίκους (ΙΚ) και το 58% του πληθυσμού που ζει σε οικισμούς με 2000-10000 ΙΚ δεν εξυπηρετούνται από μονάδες επεξεργασίας λυμάτων. Το πρόβλημα έχει να κάνει όχι μόνο πως θα καλυφθούν τα υφιστάμενα κενά αλλά και να αντιμετωπιστούν οι νέες περιβαλλοντικές και κοινωνικές προκλήσεις στην εποχή της Πράσινης Συμφωνίας. Ταυτόχρονα, η επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων και της πλεονάζουσας ιλύος είναι πολύ περιορισμένη. Σε λειτουργία βρίσκονται ακόμα πολλές παλιές τεχνολογικά και ηλικιακά μονάδες επεξεργασίας με υψηλή κατανάλωση ενέργειας και διαχείριση αποτυχημένων ή ανεπαρκώς σχεδιασμένων συστημάτων σηπτικών δεξαμενών, που χρησιμοποιούνται σε περιοχές χωρίς συστήματα αποχέτευσης. Δεδομένου επίσης ότι οι περισσότερες εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων στη χώρα βρίσκονται μακριά από καλλιεργήσιμες γεωργικές εκτάσεις, η επαναχρησιμοποίηση του επεξεργασμένου νερού για γεωργική άρδευση είναι ιδιαίτερα χαμηλή.
Μπροστά σε αυτές τις προκλήσεις, απαιτούνται νέες, βιώσιμες και οικονομικά αποδοτικές μέθοδοι αποκεντρωμένης πλέον επεξεργασίας λυμάτων που θα προωθούν και τη μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία στο νερό. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με τη διπλή αλλαγή υποδείγματος διαχείρισης: ευρεία χρήση πράσινων τεχνολογιών επεξεργασίας σε μικρή/μικρομεσαία κλίμακα αντί των μηχανικών και ενεργοβόρων τεχνολογιών και υιοθέτηση πρακτικών για ανάκτηση πόρων.
Υπό το πρίσμα αυτό, η πράσινη τεχνολογία των τεχνητών υγροβιότοπων αποκτά μια νέα δυναμική και ευρύ πεδίο εφαρμογής στη χώρα, καθώς μπορεί να δώσει αποτελεσματική και βιώσιμη λύση στο πρόβλημα. Χαρακτηρίζεται από ελάχιστη κατανάλωση ενέργειας, απλή λειτουργία και συντήρηση, σημαντικά μειωμένες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου έως και 80% και μειωμένο κόστος λειτουργίας έως και 90% σε σχέση με τις κλασικές/συμβατικές μεθόδους επεξεργασίας, καθιστώντας επίσης πιο εύκολη την επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων εκροών. Η εμπειρία και τα πολλά παραδείγματα εφαρμογών σε άλλες χώρες υποδεικνύουν πως μπορεί να οδηγήσει σε υψηλή ποιότητα εκροής. Η εξέλιξη της έρευνας επιτρέπει επίσης την ενσωμάτωση καινοτόμων πλεονεκτημάτων όπως η μηδενική παραγωγή παραπροϊόντος λάσπης, καθώς τα οργανικά στερεά αφυδατώνονται εντός του συστήματος με φυσικές διεργασίες, μετατρέποντάς την ιλύ σε ένα βιοστερεό κατάλληλο για χρήση στη γεωργία.
Σύστημα Τεχνητού Υγροβιότοπου Επεξεργασίας Λυμάτων στη Βραζιλία
Το ανάγλυφο όσο και οι κλιματολογικές συνθήκες της χώρας μας την καθιστούν ιδανικό περιβάλλον για τέτοιες πράσινες λύσεις σε μικρούς και μικρομεσαίους οικισμούς (π.χ. απομακρυσμένες, απομονωμένες, ορεινές και/ή νησιωτικές, περιοχές) όπου είναι ασύμφορο (έως αδύνατο) οικονομικά και τεχνικά να κατασκευαστούν συμβατικές μονάδες επεξεργασίας λυμάτων λόγω του υψηλού κόστους κατασκευής και λειτουργίας. Ως αποκεντρωμένη τεχνολογία μπορούν να καλύψουν αυτό το κενό και τις επιταγές της νέας αναθεωρημένης Οδηγίας, καθιστώντας την επεξεργασμένη εκροή πιο εύκολα διαθέσιμη για επαναχρησιμοποίηση.
Συνοψίζοντας, η ταυτόχρονη υιοθέτηση πράσινων τεχνολογιών, όπως οι τεχνητοί υγροβιότοποι, και πρακτικών, όπως και η επαναχρησιμοποίηση εκροών, προβάλλει σήμερα ως η βέλτιστη λύση για τη χώρα τόσο για την ικανοποίηση των φιλόδοξων διατάξεων της αναθεωρημένης Οδηγίας όσο και την ουσιαστική αντιμετώπιση του εντεινόμενου προβλήματος της λειψυδρίας.
Eνημερωτικό Σημείωμα: Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα αποτελεί μία πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Συντονιστής του Συμφώνου στην Ελλάδα είναι ο οργανισμός ΙΝΖΕΒ. Για όποια πληροφορία σχετικά με το Σύμφωνο ή για κλιματικές δράσεις που θα σας ενδιέφερε να διοργανώσετε, μπορείτε να επικοινωνείτε με την Ομάδα Συντονισμού στο [email protected] ή στο τηλέφωνο 210 6394608.
