Η παγκόσμια ναυτιλιακή κοινότητα εισέρχεται σε μια κρίσιμη φάση μετάβασης, όπου η μείωση των εκπομπών και η απανθρακοποίηση αποτελούν πλέον αδιαπραγμάτευτη ανάγκη. Αυτό αναδεικνύουν τα βασικά ευρήματα της διεθνούς έρευνας METAVASEA, που συντονίστηκε από τη HELMEPA με την υποστήριξη του Lloyd’s Register Foundation, με στόχο τη χαρτογράφηση υποδομών και δεξιοτήτων στην Ανατολική Μεσόγειο. Η έρευνα, η οποία διεξήχθη από τον Ιούνιο έως τον Νοέμβριο του 2024 και συγκέντρωσε 898 απαντήσεις από ναυτιλιακές εταιρείες, ναυτικούς, λιμάνια, προμηθευτές και πολίτες, καταδεικνύει μια εικόνα ανομοιογενούς προόδου, αλλά και μια ισχυρή βούληση για δράση, ευθυγραμμισμένη με τους στόχους του ΙΜΟ για μηδενικές εκπομπές έως το 2050.

Στρατηγική και καύσιμα: Τα βιοκαύσιμα στην κορυφή

• Ευθυγράμμιση με τον ΙΜΟ: Το 74% των ερωτηθέντων δηλώνει ότι οι εταιρείες τους έχουν ήδη ευθυγραμμιστεί ή σχεδιάζουν να ευθυγραμμιστούν με τους στόχους μηδενικών εκπομπών του ΙΜΟ, αν και ο ρυθμός είναι ανομοιόμορφος.
• Προτίμηση καυσίμων: Τα βιοκαύσιμα (62%) αναδεικνύονται ως το πιο διαδεδομένο ή σχεδιαζόμενο εναλλακτικό καύσιμο, αν και η αβεβαιότητα παραμένει. Το πράσινο υδρογόνο (25%) και η αμμωνία (19%) κερδίζουν έδαφος, ωστόσο το 42% των συμμετεχόντων εκφράζει ανησυχίες για τη συμβατότητα καυσίμων και τα κενά στις υποδομές.
• Εμπόδια τεχνολογίας: Η τεχνολογική ανωριμότητα, το υψηλό κόστος, η συμβατότητα με τα πλοία και η κανονιστική πολυπλοκότητα αποτελούν τα κυριότερα εμπόδια. Νέες τεχνολογίες όπως η δέσμευση άνθρακα επί του πλοίου και τα συστήματα αερολίπανσης (air lubrication) αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό.
• Λάθος αντίληψη του κοινού: Αξιοσημείωτο εύρημα αποτελεί η υπερεκτίμηση του ρόλου της ναυτιλίας στις παγκόσμιες εκπομπές από τους πολίτες, οι οποίοι την τοποθετούν στο 50-70%, ενώ στην πραγματικότητα δεν ξεπερνά το 3%.

Τεράστια κενά στην εκπαίδευση

Η ανθρώπινη διάσταση της μετάβασης αναδεικνύεται ως το πιο ευαίσθητο σημείο, με κεντρικό ζήτημα την εκπαίδευση και την κόπωση των πληρωμάτων.

• Κόπωση πληρωμάτων: Η κόπωση λόγω των κανονιστικών πιέσεων και του αυξημένου φόρτου εργασίας αναδείχθηκε ως το σημαντικότερο ζήτημα ασφάλειας από το 70% των ναυτικών. Ακολουθούν η ανεπαρκής εκπαίδευση (27%) και η έλλειψη εξοικείωσης με νέα καύσιμα (26%).
• Εκπαιδευτικά κενά: Το 64% των ναυτικών δεν έλαβε καμία εκπαίδευση σχετική με την απανθρακοποίηση τα τελευταία δύο χρόνια. Από όσους εκπαιδεύτηκαν, μόνο ένα μικρό ποσοστό ενημερώθηκε για εναλλακτικά καύσιμα.
• Προτίμηση εκπαίδευσης: Αν και η ενδοεταιρική εκπαίδευση επικρατεί (61%), οι ναυτικοί που καταρτίστηκαν μέσω εξωτερικών παρόχων (39%) δήλωσαν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά ικανοποίησης, ιδιαίτερα για τα νέα καύσιμα και την τεχνολογία.

Λιμάνια: Αργή προσαρμογή

Τα λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου παρουσιάζουν αργούς ρυθμούς προσαρμογής, παρά την επικείμενη ανακήρυξη της Μεσογείου ως Περιοχή Ελέγχου Εκπομπών Οξειδίων του Θείου (SOx Emission Control Area) τον Μάιο του 2025.

• Έλλειψη καυσίμων VLSFO: Μόνο το 20% των λιμανιών παρέχει ανεφοδιασμό με καύσιμα πολύ χαμηλής περιεκτικότητας σε θείο (VLSFO).
• Προτεραιότητες απανθρακοποίησης: Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (70%) αποτελούν την κύρια προτεραιότητα, ακολουθούμενες από την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας στα πλοία από τη στεριά (OPS – 40%) και τους σταθμούς εναλλακτικών καυσίμων (30%).
• Συστήματα παρακολούθησης: Το 60% των λιμανιών δεν διαθέτει συστήματα για την παρακολούθηση των εκπομπών πλοίων.
• LNG: Το Υγροποιημένο Φυσικό Αέριο (LNG) είναι το πιο οικείο εναλλακτικό καύσιμο (59%) για τις λιμενικές κοινότητες και την κοινωνία των πολιτών, αλλά το 58% αναγνωρίζει την έλλειψη εκπαιδευμένου προσωπικού για τον χειρισμό του ως βασικό εμπόδιο.

Τα ευρήματα της METAVASEA, η οποία υιοθετεί μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση, τονίζουν την ανάγκη για άμεση, στοχευμένη δράση στην Ανατολική Μεσόγειο, μια περιοχή ζωτικής σημασίας για τη διεθνή ναυτιλία. Η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τεχνολογικές λύσεις. Απαιτείται εντατική επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο μέσω εξειδικευμένης κατάρτισης και αντιμετώπισης του ζητήματος της κόπωσης των ναυτικών, παράλληλα με την επιτάχυνση της ανάπτυξης των υποδομών στα λιμάνια.