Η Ευρωπαϊκή Ένωση ετοιμάζεται να ρίξει στη μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής και της ενεργειακής φτώχειας ένα νέο, ισχυρό όπλο: το Social Climate Fund (Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο). Με συνολικούς πόρους που φτάνουν τα 86,7 δισ. ευρώ για την περίοδο 2026–2032 (μαζί με την εθνική συγχρηματοδότηση), το Ταμείο φιλοδοξεί να δώσει ώθηση σε πράσινες επενδύσεις και να προσφέρει εισοδηματική στήριξη στα πιο ευάλωτα νοικοκυριά, απαντώντας στον νέο φόρο άνθρακα (ΣΕΔΕ ΙΙ) σε κτίρια και μεταφορές. Για να παρακολουθηθεί πώς τα κράτη-μέλη μεταφράζουν την ευκαιρία σε πολιτική πράξη, μια συμμαχία οργανώσεων συμμαχία οργανώσεων (με επικεφαλής τη REScoop.eu και το CEE Bankwatch Network) δημιούργησε το Social Climate Plans Tracker. Πρόκειται για ένα εργαλείο που συγκρίνει και «βαθμολογεί» τα Εθνικά Σχέδια Κοινωνικού Κλίματος (NSCPs) των κρατών-μελών, εστιάζοντας στην ποιότητα της διαβούλευσης, την ορθότητα της στόχευσης των δικαιούχων και την ακεραιότητα των επενδύσεων.

Η Ελλάδα στους ρυθμούς του SCF: 4,7 δισ. ευρώ και 1,5 εκατ. δικαιούχοι

Η χώρα μας τρέχει τις διαδικασίες για να καταθέσει το δικό της σχέδιο εντός του Νοεμβρίου, διεκδικώντας συνολικούς πόρους 4,7 δισ. ευρώ (με τη συμμετοχή της χώρας να καλύπτει το 25% των πόρων). Το ελληνικό σχέδιο στοχεύει στη στήριξη περίπου 1,5 εκατομμυρίου νοικοκυριών με διαθέσιμο εισόδημα έως 25.000 ευρώ (ή έως περίπου 30.000 ευρώ με χρήση κοινωνικών και γεωγραφικών κριτηρίων) και περίπου 75.000 πολύ μικρών επιχειρήσεων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε ευάλωτες ομάδες και περιοχές, όπως ορεινές/νησιωτικές περιοχές, μονογονεϊκές οικογένειες, ηλικιωμένους, φοιτητές και άτομα με αναπηρία. Η κάλυψη για τα έργα αναμένεται να φτάνει έως και το 100% του κόστους.

Κτίρια, μεταφορές και άμεση στήριξη

Το ελληνικό NSCP δομείται σε τρεις άξονες:

1. Κτιριακός Τομέας (60–65% του προϋπολογισμού):
   • Ενεργειακή θωράκιση κατοικιών και αντικατάσταση παλιών συσκευών.
   • Δημιουργία κοινωνικών κατοικιών σε ακίνητα του Δημοσίου/Δήμων.
   • Υλοποίηση του προγράμματος «Ανακαινίζω – Νοικιάζω» και ανακαίνιση φοιτητικών εστιών.
2. Μεταφορές (25–30% του προϋπολογισμού):
   • Νέα ηλεκτρικά λεωφορεία σε αστικά κέντρα.
   • Νέοι/αναβαθμισμένοι συρμοί μετρό και υποδομές προσβασιμότητας σε σταθμούς.
   • Κατασκευή ποδηλατόδρομων και πεζοδρομίων.
   • Ανανέωση στόλου οχημάτων και φορτηγών.
3. Άμεση Εισοδηματική Υποστήριξη (10–15% του προϋπολογισμού):
   • Ενισχύσεις για ενοίκια και λογαριασμούς.

Τα «κόκκινα σημεία» του ελληνικού σχεδιασμού

Παρόλο που η κατεύθυνση των πόρων προς τις ανακαινίσεις (δεδομένου του παλαιού κτιριακού αποθέματος) κρίνεται λογική, το εργαλείο σύγκρισης της κοινωνίας των πολιτών θέτει σημαντικές ενστάσεις για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή του ελληνικού προγράμματος.

1. Ελλείψεις στην κοστολόγηση και διαρροή πόρων

Σοβαρά ερωτήματα προκύπτουν από την ασάφεια στην κοστολόγηση κρίσιμων μέτρων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το σχήμα κοινωνικού leasing ηλεκτρικών οχημάτων, το οποίο δεν συνοδεύεται από σαφές κόστος ανά όχημα ή ακριβή κριτήρια επιλεξιμότητας. Αυτά τα κενά δυσχεραίνουν την εκτίμηση της αποτελεσματικής πρόσβασης στους πραγματικά ευάλωτους και αυξάνουν τον κίνδυνο διαρροής πόρων.

2. Κίνδυνοι χαμηλής πρόσβασης και στόχευση

Παρά την πρόβλεψη για τη δημιουργία One Stop Shops (OSS) για τη διευκόλυνση της πρόσβασης σε πληροφορίες και επιδοτήσεις, η απουσία πρόβλεψης για το ποιος θα διαχειρίζεται τα OSS (Δήμοι, κοινωνικοί φορείς, ενεργειακές κοινότητες) και η έλλειψη εκπαιδευμένων επαγγελματιών για κατ’ οίκον ενημέρωση/έλεγχο, δημιουργεί ρίσκο χαμηλής πρόσβασης για τους πλέον αποκλεισμένους, ειδικά στις απομακρυσμένες περιοχές. Επιπλέον, ενώ η μεταφορική φτώχεια είναι έντονη στην περιφέρεια, οι προβλεπόμενες επενδύσεις στις μεταφορές επικεντρώνονται κυρίως σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, αφήνοντας ουσιαστικά την επαρχία στο περιθώριο.

3. Ακεραιότητα επενδύσεων και το «Do No Significant Harm»

Το πλέον κρίσιμο σημείο είναι η ακεραιότητα των επενδύσεων. Το ελληνικό σχέδιο αφήνει «παράθυρα» για την αποδοχή τεχνολογιών που δεν είναι πλήρως μηδενικών εκπομπών (π.χ. «χαμηλών εκπομπών» λεωφορεία/οχήματα, επιδοτήσεις σε βιομάζα). Αυτό αντιβαίνει στον Κανονισμό του SCF, ο οποίος απαιτεί συμμόρφωση με την αρχή Do No Significant Harm (DNSH), δηλαδή «Μη Πρόκληση Σημαντικής Βλάβης στο Περιβάλλον». Η απουσία ρητής αναφοράς για το πώς κάθε μέτρο θα ελέγχεται για DNSH κρίνεται ως σημαντικό κενό, ενισχύοντας τον κίνδυνο επενδύσεων που μπορεί να αναπαράγουν την εξάρτηση από ορυκτά/μη μηδενικές λύσεις. Τέλος, ακόμα και κοινωνικά μέτρα, όπως η δημιουργία 1.000 κοινωνικών κατοικιών, κρίνονται πολύ μικρά σε σχέση με την κλίμακα του προβλήματος στέγασης και ενεργειακής επισφάλειας. Χωρίς σαφές χρονοδιάγραμμα και μόνιμους μηχανισμούς παρακολούθησης, η εφαρμογή κινδυνεύει να μείνει ημιτελής.

Τι «βαθμό» παίρνουν οι άλλες χώρες

Ο χρωματικός κώδικας του Tracker προσφέρει ένα γρήγορο σήμα ποιότητας: Πράσινο για υψηλή ποιότητα, Πορτοκαλί για μέτρια απόδοση και Κόκκινο για σοβαρές ελλείψεις. Η σύγκριση αναδεικνύει τρεις γενικές τάσεις: μεγάλα κενά διαφάνειας, τάση για πρόσκαιρες επιδοτήσεις αντί για δομικές μεταρρυθμίσεις και ανομοιογένεια στην ωριμότητα των μέτρων.

• Πολωνία: Μεγάλο μέρος του προϋπολογισμού κατευθύνεται σε άμεσες επιδοτήσεις χωρίς σύνδεση με μεταρρυθμιστικά έργα, με κίνδυνο προσωρινής ανακούφισης χωρίς απεξάρτηση από ορυκτά καύσιμα.
• Λετονία: Δίνει έμφαση σε ανακαινίσεις και δημόσια κινητικότητα, αλλά οι διαδικασίες διαβούλευσης ήταν βιαστικές, αφήνοντας περιθώρια για κακές επιλογές (π.χ. επιδοτήσεις σε βιομάζα).
• Βουλγαρία: Προβλέπει μεγάλες επενδύσεις, αλλά η διαδικασία συνοδεύτηκε από καθυστερήσεις στη δημοσιοποίηση στοιχείων και χαμηλή συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών.
• Ιταλία: Προβλέπει γενναία κεφάλαια, αλλά τα χρονοδιαγράμματα διαβουλεύσεων ήταν συμπιεσμένα και υπάρχει κίνδυνος μέρος των κονδυλίων να μην εξασφαλίσει μηδενικές εκπομπές.
• Κροατία, Δανία, Γαλλία: Υπογραμμίζονται για την έλλειψη διαφάνειας, καθώς δεν παρουσίασαν επαρκώς ή εγκαίρως τα σχέδιά τους.

Συνολικά, η πρόοδος στα ευρωπαϊκά Social Climate Plans είναι άνιση. Το ελληνικό σχέδιο, παρότι θέτει ορθούς στόχους στον κτιριακό τομέα, αντιμετωπίζει κρίσιμα ζητήματα διαφάνειας, στόχευσης και ακεραιότητας των επενδύσεων που χρήζουν άμεσης διευκρίνισης πριν την τελική έγκριση.