Γράφει ο Δρ. Γαβριήλ Α. Κουρής
Σύμβουλος Οργάνωσης & Διοίκησης Ο.Τ.Α.,
Business Development Manager, Αναβάθμιση Α.Ε.
Η θέσπιση της υποχρεωτικής εκπόνησης Σχεδίων Αστικής Ανθεκτικότητας (ΣΑΑ) από τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (άρθρο 45 του Ν. 5106/2024, όπως ισχύει) σηματοδοτεί μια ουσιαστική μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να γίνεται αντιληπτός ο ρόλος των Δήμων και των Περιφερειών στον σύγχρονο αναπτυξιακό και διοικητικό σχεδιασμό. Προς την κατεύθυνση αυτή, εκδόθηκε πρόσφατα και η υπ’ αριθμ. ΥΠΕΝ/ΓΓΧΣΑΠ/48957/10 (ΦΕΚ 2506/Β/05.05.2026) υπουργική απόφαση, με την οποία καθορίζονται οι προδιαγραφές, οι όροι και οι τεχνικές οδηγίες για την εκπόνηση των Σχεδίων Αστικής Ανθεκτικότητας.
Η εκπόνηση των ΣΑΑ δεν αποτελεί μία κανονιστική απαίτηση που οι ΟΤΑ καλούνται απλώς να εκπληρώσουν, αλλά ως μια σημαντική ευκαιρία αναγνώρισης της ανάγκης οι τοπικές κοινωνίες να είναι σε θέση να προβλέπουν, να σχεδιάζουν, να θωρακίζονται, να προσαρμόζονται και να ανακάμπτουν από σύνθετες κρίσεις.
Δεν υπάρχει άλλωστε αμφιβολία πως η Τοπική Αυτοδιοίκηση βρίσκεται στην πρώτη γραμμή πολλαπλών και αλληλένδετων προκλήσεων: κλιματική κρίση, φυσικές καταστροφές, υγειονομικές απειλές, ενεργειακή αστάθεια, κοινωνικές ανισότητες και δημογραφικές μεταβολές. Η εμπειρία των τελευταίων ετών κατέδειξε με σαφή τρόπο ότι η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων δεν μπορεί να γίνεται αποσπασματικά ή αποκλειστικά σε κεντρικό επίπεδο. Απαιτείται ολοκληρωμένος, τεκμηριωμένος και χωρικά προσαρμοσμένος σχεδιασμός, με ισχυρή τοπική διάσταση και διατομεακή προσέγγιση.
Τα ΣΑΑ έρχονται να καλύψουν ακριβώς αυτό το κενό, ως στρατηγικά εργαλεία που συνδυάζουν την ανάλυση κινδύνων και τρωτότητας, την αξιολόγηση κρίσιμων υποδομών και υπηρεσιών, την κοινωνική και περιβαλλοντική διάσταση της ανάπτυξης, καθώς και τους μηχανισμούς πρόληψης, ετοιμότητας και διαχείρισης κρίσεων. Παράλληλα, να ενισχύσουν τη συνεργασία μεταξύ των υπηρεσιών των Δήμων και των Περιφερειών και να προωθήσουν συνέργειες με την κοινωνία των πολιτών, την επιστημονική κοινότητα και τον ιδιωτικό τομέα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι τα Σχέδια Αστικής Ανθεκτικότητας ευθυγραμμίζονται με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (Sustainable Development Goals – SDGs) του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Ο Στόχος 11 («Βιώσιμες Πόλεις και Κοινότητες») αποτελεί τον πυρήνα αυτής της προσέγγισης, ενώ οι Στόχοι 13 («Δράση για το Κλίμα»), 3 («Καλή Υγεία και Ευημερία»), 10 («Μείωση των Ανισοτήτων») και 16 («Ειρήνη, Δικαιοσύνη και Ισχυροί Θεσμοί») διατρέχουν οριζόντια τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των πολιτικών ανθεκτικότητας σε τοπικό επίπεδο. Με τον τρόπο αυτό, οι παγκόσμιες δεσμεύσεις μεταφράζονται σε συγκεκριμένες τοπικές πολιτικές.
Τα ΣΑΑ, επομένως, δεν αποτελούν απλώς τεχνικά κείμενα θεσμικής συμμόρφωσης. Μπορούν (και πρέπει) να λειτουργήσουν ως οριζόντια εργαλεία στρατηγικής διακυβέρνησης, ενοποιώντας τον επιχειρησιακό σχεδιασμό, την πολιτική προστασία, την κοινωνική πολιτική και τις παρεμβάσεις για την κλιματική προσαρμογή σε τοπικό επίπεδο. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι – επομένως – αν οι ΟΤΑ θα προχωρήσουν στην εκπόνησή τους, αλλά αν – εν τέλει – θα τα αξιοποιήσουν ως εργαλείο θεσμικής ενδυνάμωσης της τοπικής διακυβέρνησης, θωράκισης των κρίσιμων υποδομών τους, διασφάλισης της επιχειρησιακής τους συνέχειας (business continuity) και αποτελεσματικής διαχείρισης των κινδύνων και κρίσεων σε τοπικό επίπεδο.
Είναι σαφές πως η επιτυχία της εν λόγω νομοθετικής πρόβλεψης θα κριθεί από την ουσιαστική εφαρμογή της. Η εκπόνηση και υλοποίηση των ΣΑΑ προϋποθέτουν, πρωτίστως, την καλλιέργεια διοικητικής κουλτούρας και αντίληψης γύρω από την έννοια της αστικής ανθεκτικότητας, τη διασφάλιση επαρκών ανθρώπινων και οικονομικών πόρων, την παροχή κατάλληλης τεχνικής και επιστημονικής υποστήριξης, την υιοθέτηση ουσιαστικής συμμετοχικής προσέγγισης σε τοπικό επίπεδο, καθώς και την αξιοποίηση της τεχνογνωσίας και της εμπειρίας του ιδιωτικού τομέα αλλά και της ακαδημαϊκής κοινότητας. Ελλείψει των προϋποθέσεων αυτών, τα Σχέδια κινδυνεύουν να περιοριστούν σ’ ένα πλαίσιο τυπικής κανονιστικής συμμόρφωσης, χωρίς πραγματική ενσωμάτωση στον στρατηγικό και επιχειρησιακό σχεδιασμό των ΟΤΑ.
Σε κάθε περίπτωση, η εκπόνηση και υλοποίηση των ΣΑΑ αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία – και πρόκληση – για τους ΟΤΑ προκειμένου να ενσωματώσουν συστηματικά την έννοια και το πλαίσιο της ανθεκτικότητας στον στρατηγικό και επιχειρησιακό τους σχεδιασμό, ενισχύοντας τη θωράκιση των κρίσιμων υποδομών, διασφαλίζοντας την επιχειρησιακή συνέχεια των δημοτικών λειτουργιών και βελτιώνοντας τη συνολική ικανότητα πρόληψης, ετοιμότητας και απόκρισης σε καταστάσεις κρίσης, καθιστώντας, με το τρόπο αυτό, τα ΣΑΑ ουσιαστικά εργαλεία στρατηγικής διακυβέρνησης.
