Της Καθ. Φοίβης Κουντούρη,
Πρέσβειρα του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα,
Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών & Πανεπιστήμιο Cambridge,
Επικεφαλής Επιστήμονας της Ανεξάρτητης Ομάδας Επιστημόνων του ΟΗΕ για την Έκθεση Βιώσιμης Ανάπτυξης 2027,
Πρόεδρος του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ενώσεων Οικονομολόγων Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων,
Πρόεδρος του Παγκόσμιου Κόμβου Κλίματος του Δικτύου Λύσεων Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ,
Διευθύντρια του Δικτύου Έρευνας και Καινοτομίας AE4RIA
Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ήδη την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Ακραία καιρικά φαινόμενα, παρατεταμένες ξηρασίες, πλημμύρες, υποβάθμιση οικοσυστημάτων και αυξανόμενες πιέσεις στους φυσικούς πόρους συνθέτουν μια πραγματικότητα που απαιτεί νέους τρόπους σκέψης και δράσης. Η αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων δεν μπορεί να βασιστεί μόνο σε τεχνολογικές λύσεις ή κεντρικά σχεδιασμένες αποφάσεις. Απαιτεί την ενεργή συμμετοχή πολιτών, επιχειρήσεων, επιστημονικής κοινότητας και δημόσιων φορέων. Σε πολλές περιοχές του κόσμου αναπτύσσονται πρωτοβουλίες που φέρνουν κοντά διαφορετικούς φορείς για την από κοινού αναζήτηση λύσεων. Μία από αυτές είναι τα «εργαστήρια καινοτομίας σε πραγματικές συνθήκες» (Living Labs), όπου οι συμμετέχοντες συνεργάζονται για να σχεδιάσουν, να δοκιμάσουν και να αξιολογήσουν λύσεις σε πραγματικά προβλήματα που σχετίζονται με το κλίμα και τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Το Δίκτυο AE4RIA (Alliance of Excellence for Research and Innovation on Aeiphoria), υπό την καθοδήγηση της Φοίβης Κουντούρη, είναι ένας διεθνής συνασπισμός πανεπιστημιακών, ερευνητικών ιδρυμάτων και φορέων καινοτομίας που προάγει τη βιώσιμη ανάπτυξη μέσω διεπιστημονικής έρευνας και εφαρμοσμένων λύσεων. Τα παραδείγματα που παρουσιάζονται στο παρόν άρθρο αποτελούν μόνο ένα μέρος των δράσεων του δικτύου, το οποίο συμμετέχει σε ένα ευρύ χαρτοφυλάκιο άνω των 100 ευρωπαϊκών και διεθνών έργων, που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα θεμάτων βιωσιμότητας, από την κλιματική ανθεκτικότητα και τη γαλάζια οικονομία έως τη βιώσιμη χρηματοδότηση και τη διαχείριση φυσικών πόρων.
Μέσα από ευρωπαϊκά και διεθνή έργα, το AE4RIA υποστηρίζει σήμερα 67 τέτοια εργαστήρια σε 38 χώρες[1]. Οι δράσεις αυτές βασίζονται στη συστημική καινοτομία και εκτείνονται από τη Μαύρη Θάλασσα και τη Μεσόγειο έως τη Μέση Ανατολή και την Αφρική, καλύπτοντας ζητήματα όπως η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, η προστασία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, η βιώσιμη διαχείριση νερού και ενέργειας, η ανθεκτικότητα των τοπικών κοινωνιών και η αξιοποίηση νέων τεχνολογιών. Η βασική ιδέα είναι απλή: οι πιο αποτελεσματικές λύσεις προκύπτουν όταν σχεδιάζονται μαζί με αυτούς που καλούνται να τις εφαρμόσουν. Έτσι, επιστήμονες, τοπικές αρχές, επιχειρήσεις, αγρότες, αλιείς, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και κάτοικοι συμμετέχουν ισότιμα σε έναν κοινό διάλογο. Οι διαφορετικές γνώσεις και εμπειρίες συνδυάζονται, δημιουργώντας λύσεις που ανταποκρίνονται καλύτερα στις πραγματικές ανάγκες κάθε περιοχής.
Στη Μαύρη Θάλασσα, όπου βρίσκονται 14 από τα 76 ζωντανά εργαστήρια, για παράδειγμα, οι συμμετοχικές αυτές διαδικασίες έχουν συμβάλει στην ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ ερευνητικών οργανισμών, επιχειρήσεων και φορέων χάραξης πολιτικής για ζητήματα που αφορούν την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και τη βιώσιμη ανάπτυξη της γαλάζιας οικονομίας (βλ. BRIDGE-BS και DOORS-BS). Παράλληλα, μέσω του έργου Co-Waters, το AE4RIA συμβάλλει στη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού συνασπισμού παράκτιων πόλεων, περιφερειών, νησιών και λιμένων που συνεργάζονται για την προστασία και αποκατάσταση των θαλάσσιων και γλυκών υδάτων, την ενίσχυση της βιώσιμης γαλάζιας οικονομίας και την επίτευξη των στόχων της ευρωπαϊκής αποστολής «Αποκατάσταση των Ωκεανών και των Υδάτων έως το 2030» (Mission Ocean and Waters).
Εικόνα 1 – Στιγμιότυπο από το πρώτο πολυσυμμετοχικό εργαστήριο του έργου DOORS στο Μπατούμι της Γεωργίας, με τη συμμετοχή φορέων από την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Credits: Mike Rea.
Μέσα από διαλόγους και κοινές δράσεις, αναδεικνύονται νέες προσεγγίσεις που συνδυάζουν την οικονομική δραστηριότητα με τη διατήρηση των φυσικών πόρων, όπως π.χ. του νερού. Ενδεικτικά, σε περιοχές της Βόρειας Αφρικής (βλ. Senegal Living Lab), της Μεσογείου (βλ. ERC Water Futures Limassol LL) και της λεκάνης του Νείλου (βλ. AWESOME Nile River Basin), όπου η κλιματική αλλαγή εντείνει τις πιέσεις στους υδάτινους πόρους, οι τοπικοί φορείς συνεργάζονται για την ανάπτυξη πρακτικών που ενισχύουν την ανθεκτικότητα των κοινοτήτων. Η καλύτερη διαχείριση του νερού, η υποστήριξη της αγροτικής παραγωγής και η προστασία των οικοσυστημάτων αποτελούν βασικούς άξονες αυτών των προσπαθειών.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι τα εργαστήρια αυτά δεν περιορίζονται στην ανταλλαγή απόψεων. Λειτουργούν ως χώροι πειραματισμού και μάθησης, όπου νέες ιδέες δοκιμάζονται στην πράξη και αξιολογούνται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες. Τα αποτελέσματα τροφοδοτούν στη συνέχεια τη λήψη αποφάσεων, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση πολιτικών που βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα και εμπειρίες. Η προσέγγιση αυτή ανταποκρίνεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση που αναγνωρίζει ότι η πράσινη μετάβαση δεν είναι μόνο τεχνολογικό ή οικονομικό ζήτημα. Είναι πρωτίστως μια κοινωνική διαδικασία που απαιτεί συνεργασία, εμπιστοσύνη και ενεργή συμμετοχή των πολιτών. Όσο πιο σύνθετες γίνονται οι προκλήσεις που σχετίζονται με το κλίμα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για μοντέλα διακυβέρνησης που ενθαρρύνουν τη συνδιαμόρφωση λύσεων και την κοινή ανάληψη ευθύνης.
Σε μια εποχή κατά την οποία οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής γίνονται ολοένα και πιο αισθητές, τέτοιες πρωτοβουλίες υπενθυμίζουν ότι οι λύσεις δεν βρίσκονται μόνο στα ερευνητικά εργαστήρια ή στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Βρίσκονται επίσης στις τοπικές κοινωνίες, όταν τους δίνεται ο χώρος και η δυνατότητα να συνδιαμορφώσουν το μέλλον τους.
Eνημερωτικό Σημείωμα: Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα αποτελεί μία πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Συντονιστής του Συμφώνου στην Ελλάδα είναι ο οργανισμός ΙΝΖΕΒ. Για όποια πληροφορία σχετικά με το Σύμφωνο ή για κλιματικές δράσεις που θα σας ενδιέφερε να διοργανώσετε, μπορείτε να επικοινωνείτε με την Ομάδα Συντονισμού στο [email protected] ή στο τηλέφωνο 210 6394608.
