Υπάρχουν ημερομηνίες που χαράσσονται ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη ενός έθνους, όχι για τις νίκες ή τους θριάμβους τους, αλλά για το αβάσταχτο βάρος της απώλειας που φέρουν. Η 23η Ιουλίου 2018 είναι η δική μας, σύγχρονη εθνική πληγή. Σήμερα, οκτώ χρόνια μετά τη φονικότερη πυρκαγιά στην ιστορία του ελληνικού κράτους, το Μάτι, ο Νέος Βουτζάς, η Ραφήνα και το Κόκκινο Λιμανάκι στέκουν ως ζωντανά μνημεία ενός ασύλληπτου πόνου και μιας ολέθριας κρατικής κατάρρευσης.

Εκατόν τέσσερις άνθρωποι, βρέφη, παιδιά, έφηβοι, γονείς, παππούδες και γιαγιάδες, δεν επέστρεψαν ποτέ στο σπίτι τους εκείνο το βράδυ. Χάθηκαν μέσα σε μια πύρινη κόλαση που διήρκεσε μόλις λίγες ώρες, αλλά άφησε πίσω της σκοτάδι για δεκαετίες. Ως κοινωνία, οφείλουμε όχι απλώς να θυμόμαστε, αλλά να ανατέμνουμε τα γεγονότα με ψυχραιμία, ειλικρίνεια και βαθύ σεβασμό, εξετάζοντας πώς φτάσαμε στο απόλυτο μηδέν, ποια ήταν η εξέλιξη στα δικαστικά έδρανα και τι μαθήματα αντλήσαμε –με το πιο ακριβό τίμημα– για την Πολιτική Προστασία της χώρας.

Η τέλεια καταιγίδα και ο απόλυτος αιφνιδιασμός

Η ημέρα ξεκίνησε με τις προειδοποιήσεις των μετεωρολόγων για ακραία καιρικά φαινόμενα, με ισχυρούς δυτικούς ανέμους. Ωστόσο, τίποτα δεν προμήνυε τον εφιάλτη. Η φωτιά που ξέσπασε στο Νταού Πεντέλης το απόγευμα, βρήκε το πευκοδάσος κατάξερο και τις ριπές του ανέμου να ξεπερνούν τα 100 χιλιόμετρα την ώρα. Μέσα σε ελάχιστο χρόνο, οι φλόγες κατέβηκαν την πλαγιά του βουνού, πέρασαν τη Λεωφόρο Μαραθώνος, η οποία υπό άλλες συνθήκες θα λειτουργούσε ως φυσικό ανάχωμα και εισέβαλαν στον αστικό ιστό.

Αυτό που ακολούθησε ήταν το απόλυτο, θανατηφόρο χάος. Ο κρατικός μηχανισμός πιάστηκε στον ύπνο. Η απουσία οποιουδήποτε σχεδίου εκκένωσης ήταν εγκληματική. Οι κάτοικοι και οι παραθεριστές είδαν τον ουρανό να μαυρίζει και τις φλόγες να καταπίνουν τα σπίτια τους μέσα σε δευτερόλεπτα, χωρίς κανείς να τους έχει προειδοποιήσει, χωρίς κανείς να τους δείξει τον δρόμο της διαφυγής. Αντίθετα, οι αρχές, μέσα στην πλήρη σύγχυσή τους, εξέτρεψαν την κυκλοφορία από κεντρικές αρτηρίες μέσα στα στενά του Ματιού, εγκλωβίζοντας ανυποψίαστους οδηγούς στην καρδιά του πύρινου μετώπου.

Το οικόπεδο του θανάτου και η φυγή στο νερό

Οι αφηγήσεις των επιζώντων προκαλούν ακόμα και σήμερα ρίγη. Η πολεοδομική αναρχία της περιοχής, με τους στενούς δρόμους, τα αδιέξοδα και τις ψηλές μάντρες που έκλειναν την πρόσβαση στην παραλία, μετέτρεψε το Μάτι σε μια παγίδα χωρίς διέξοδο. Άνθρωποι εγκατέλειπαν τα αυτοκίνητά τους, τα οποία έλιωναν από τις θερμοκρασίες που άγγιζαν τους 800 βαθμούς Κελσίου, και έτρεχαν απεγνωσμένα μέσα στους καπνούς ψάχνοντας τη θάλασσα.

Το πιο συγκλονιστικό και μακάβριο κεφάλαιο γράφτηκε στο διαβόητο πλέον οικόπεδο της Αργυρής Ακτής. Εκεί, 26 άνθρωποι βρέθηκαν απανθρακωμένοι. Ήταν μητέρες με τα παιδιά τους, φίλοι, γείτονες, που έτρεξαν στο σκοτάδι νομίζοντας ότι βρήκαν δρόμο για το νερό. Εγκλωβίστηκαν στο χείλος του γκρεμού, μη μπορώντας να δουν την κρυμμένη σκάλα. Βρέθηκαν την επόμενη ημέρα αγκαλιασμένοι, έχοντας προστατεύσει με τα σώματά τους τα μικρά παιδιά μέχρι την τελευταία τους πνοή. Μια εικόνα βιβλικής καταστροφής που στοίχειωσε την Ελλάδα.

Όσοι κατάφεραν να πέσουν στη θάλασσα, δεν βρήκαν άμεσα τη λύτρωση. Για ώρες, εκατοντάδες άνθρωποι, από ηλικιωμένους μέχρι βρέφη, πάλευαν με τα κύματα, το σκοτάδι, τις καύτρες που έπεφταν σαν βροχή και την υποθερμία. Κάποιοι παρασύρθηκαν στα ανοιχτά και πνίγηκαν. Εκείνο το βράδυ, το κράτος απουσίαζε εκκωφαντικά. Η σωτηρία ήρθε από τους εκατοντάδες εθελοντές, τους ντόπιους κατοίκους με τα φουσκωτά τους και, κυρίως, από τους ψαράδες της Ραφήνας και της Νέας Μάκρης. Αυτοί οι αφανείς ήρωες αψήφησαν τον κίνδυνο και έβγαλαν από το νερό εκατοντάδες ανθρώπους, υποκαθιστώντας το ανύπαρκτο Λιμενικό τις πρώτες κρίσιμες ώρες.

Ο δικαστικός γολγοθάς: Μια δεύτερη δολοφονία για τους συγγενείς

Αν η 23η Ιουλίου ήταν η ημέρα που κάηκαν τα κορμιά και οι περιουσίες, τα χρόνια που ακολούθησαν ήταν η περίοδος που κάηκε η ψυχή και η ελπίδα των συγγενών για δικαίωση. Ο δικαστικός αγώνας υπήρξε μακρύς, βασανιστικός και απογοητευτικός. Οι αποκαλύψεις στις δικαστικές αίθουσες για τα λάθη, τις παραλείψεις, την ασυνεννοησία μεταξύ της Πυροσβεστικής, της Αστυνομίας και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αλλά και οι ανατριχιαστικές καταγγελίες για προσπάθειες συγκάλυψης των ευθυνών, προκάλεσαν οργή.

Οι δικαστικές αποφάσεις, που αντιμετώπισαν τα εγκληματικά λάθη ως πλημμελήματα με μετατρέψιμες ή εξαγοράσιμες ποινές για την πλειοψηφία των κατηγορουμένων, αποτέλεσαν ένα ισχυρό χαστούκι στο πρόσωπο της κοινωνίας. Οι κραυγές των μανάδων και των πατεράδων έξω από το δικαστικό μέγαρο: «Τους δολοφονήσατε ξανά», αντηχούν ακόμα. Η αίσθηση ότι στο ελληνικό κράτος η ευθύνη διαχέεται, αραιώνει και στο τέλος εξαφανίζεται, εδραιώθηκε επικίνδυνα. Οι 104 νεκροί μετατράπηκαν στα χαρτιά σε αριθμούς μιας γραφειοκρατικής αποτυχίας, αφαιρώντας από τις οικογένειές τους την ηθική λύτρωση που προσφέρει η παραδειγματική τιμωρία.

Οι ζωντανοί μάρτυρες: Οι εγκαυματίες και το αόρατο τραύμα

Πίσω από τους 104 νεκρούς, υπάρχουν οι ζωντανοί. Οι δεκάδες εγκαυματίες που μέχρι σήμερα, οκτώ χρόνια μετά, μπαινοβγαίνουν στα χειρουργεία. Άνθρωποι που φέρουν τα σημάδια της φωτιάς στο δέρμα και στην ψυχή τους. Που κλήθηκαν να δώσουν μάχη με τα ασφαλιστικά ταμεία για τα φάρμακα, τις φυσικοθεραπείες και την ψυχολογική υποστήριξη. Για αυτούς τους ανθρώπους, η 23η Ιουλίου δεν πέρασε ποτέ. Κάθε φορά που φυσάει δυνατά, κάθε φορά που μυρίζουν καπνό, ο εφιάλτης επιστρέφει. Η Πολιτεία έχει το διαρκές, ηθικό και νομικό χρέος να τους στηρίζει αδιάλειπτα, διότι αυτοί είναι τα ζωντανά μνημεία της κρατικής ανικανότητας.

Το κράτος που άλλαξε όταν ήταν πια αργά: Η εποχή του 112 και της κατηγορίας 5

Το συλλογικό τραύμα στο Μάτι λειτούργησε ως το πιο βίαιο ξυπνητήρι για την αλλαγή του δόγματος της Πολιτικής Προστασίας στην Ελλάδα. Το 112, μια υπηρεσία που υπήρχε αλλά παρέμενε στα αζήτητα, έγινε πλέον κεντρικός πυλώνας της διαχείρισης κρίσεων. Η προτεραιότητα μετατοπίστηκε απόλυτα: Πρώτα και πάνω από όλα, η ανθρώπινη ζωή.

Σήμερα, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία και τα διαρκή δελτία τύπου του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, οι ημέρες ακραίου κινδύνου αντιμετωπίζονται εντελώς διαφορετικά. Όταν οι μετεωρολογικές συνθήκες υπαγορεύουν Κατάσταση Συναγερμού (Κατηγορία Κινδύνου 5), ο κρατικός μηχανισμός τίθεται σε πλήρη επιχειρησιακή ετοιμότητα πριν καν ξεσπάσει η φωτιά. Αυτό σημαίνει προληπτικές εναέριες περιπολίες με drones και αεροσκάφη, αυστηρές απαγορεύσεις κυκλοφορίας στα περιαστικά δάση, ετοιμότητα εκκένωσης περιοχών και κινητοποίηση των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η αλλαγή αυτή αποτελεί μια παραδοχή της προηγούμενης αποτυχίας. Όποτε τα κινητά τηλέφωνα ηχούν με τον χαρακτηριστικό, αγχωτικό ήχο του 112 δίνοντας εντολή απομάκρυνσης, οι πολίτες γνωρίζουν ότι αυτή η ειδοποίηση έχει γραφτεί με τις στάχτες των θυμάτων στο Μάτι. Η προληπτική εκκένωση, όσο επώδυνη και αν είναι για τις περιουσίες που μένουν πίσω, θεωρείται πια το απολύτως απαραίτητο μέτρο, γιατί μάθαμε με τον πιο σκληρό τρόπο ότι τα σπίτια ξαναχτίζονται, αλλά οι ανθρώπινες ζωές δεν επιστρέφουν.

Μια υπόσχεση προς τη μνήμη των 104

Η σημερινή επέτειος δεν χωράει πολιτικούς διαξιφισμούς, δεν αντέχει υποκρισία, δεν χρειάζεται κενά λόγια. Το Μάτι οκτώ χρόνια μετά, με τη φύση να προσπαθεί δειλά να καλύψει τα μαύρα κουφάρια των δέντρων και τα σπίτια να έχουν εν μέρει ξαναχτιστεί, κρύβει κάτω από το χώμα του μια βαθιά, συλλογική ενοχή.

Οι 104 νεκροί απαιτούν να μην εφησυχάσουμε ποτέ. Απαιτούν να διατηρήσουμε τον κρατικό μηχανισμό σε εγρήγορση, να τιμωρούμε την εγκληματική αμέλεια, να σεβόμαστε τη φύση και να θωρακίζουμε τις πόλεις μας. Το Μάτι θα παραμείνει η αιώνια υπενθύμιση πως, όταν το κράτος αποτυγχάνει, το τίμημα μετριέται σε ανθρώπινες ψυχές. Και αυτό είναι κάτι που η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια, ούτε το δικαίωμα, να το επιτρέψει να συμβεί ποτέ ξανά.