Ουρανία Κωνσταντή, PhD
ΕΔΙΠ, Τμήμα Βιολογίας, ΕΚΠΑ
Πρέσβειρα του Συμφώνου για το Κλίμα

Γιατί είμαστε όλοι ίδιοι αλλά και τόσο διαφορετικοί ταυτόχρονα; Σύμφωνα με τη Σύμβαση του Rio (1992), ως βιοποικιλότητα εννοείται η ποικιλομορφία που εμφανίζεται ανάμεσα στους ζωντανούς οργανισμούς όλων των ειδών, των χερσαίων, θαλάσσιων και άλλων υδάτινων οικοσυστημάτων και οικολογικών συμπλεγμάτων στα οποία οι οργανισμοί αυτοί ανήκουν. Ο ορισμός περιλαμβάνει την ποικιλότητα μέσα σε ένα είδος, μεταξύ διαφορετικών ειδών και μεταξύ των οικοσυστημάτων. Όσον αφορά στη σημασία της, αποδίδεται στο σχέδιο δράσης του Ην. Βασιλείου: «Βιοποικιλότητα είναι η ίδια η ζωή ολόγυρά μας. Είναι μαζί θαύμα και απέραντη xαρά».

Η βιοποικιλότητα μέσα σε ένα είδος αναφέρεται στις διαφορές που καταγράφονται στο γενετικό υλικό και άρα στα γονίδια. Στην ποικιλομορφία των γονιδίων οφείλονται τα μοναδικά χαρακτηριστικά του κάθε ατόμου στο είδος. Παραδείγματα είναι οι πολλές φυλές γατών, αλόγων ή οι ποικιλίες χρυσανθέμων ή των πορτοκαλιών.

Η ποικιλότητα των ειδών αναφέρεται στα διαφορετικά είδη ζώων, φυτών και μικροοργανισμών τα οποία απαντώνται στη Γη. Ο ακριβής αριθμός των ειδών που υπάρχουν στη Γη δεν είναι γνωστός με τους επιστήμονες να έχουν καταγράψει περίπου 1,7 εκατομμύρια είδη ζωντανών οργανισμών αλλά ο συνολικός αριθμός των ειδών στον πλανήτη να υπολογίζεται ανάμεσα στα 5 και τα 30 εκατομμύρια.

Η ποικιλότητα των διαφορετικών τοπίων και ενδιαιτημάτων συνιστά τη βιοποικιλότητα των οικοσυστημάτων. Ένα οικοσύστημα μπορεί να είναι ένα ναυάγιο πλοίου στο βυθό αλλά και ένα ορεινό δάσος. Τα τοπία συνεχώς αλλάζουν και εξελίσσονται διαρκώς, εξαιτίας των συνεχών αλλαγών στον τρόπο που οι διάφορες κοινωνίες χρησιμοποιούν τη γη. Η λίμνη Κερκίνη, η λίμνη του Μαραθώνα, η λίμνη του Άγρα, αλλά και το δάσος του Σέιχ Σου, αποτελούν παραδείγματα τεχνητών παρεμβάσεων.

Φωτογραφία: Λίμνη Μαραθώνα (πηγή: https://lakesnetwork.org/)

Το κλίμα της Ελλάδας συνδυαστικά με την γεωγραφική της θέση, την ορεογραφική της διαμόρφωση και την ποικιλότητα των εδαφών συμβάλλουν στη δημιουργία μεγάλου αριθμού οικοσυστημάτων, με πληθώρα διαφορετικών ειδών χλωρίδας και πανίδας. Ο γεωλογικός πλούτος της Ελλάδας σε συνδυασμό με την τεράστια ακτογραμμή της αποτελούν σημαντικούς παράγοντες στη δημιουργία της βιοποικιλότητας καθιστώντας την μία από τις σημαντικότερες θερμές περιοχές βιοποικιλότητας παγκοσμίως (biodiversity hotspots). Οι περιοχές που περιλαμβάνονται στο Ευρωπαϊκό Οικολογικό Δίκτυο Natura 2000 (446 περιοχές) αντικατοπτρίζουν τον οικολογικό πλούτο και καλύπτουν το 28% και 20% της έκτασης στη χέρσο και στη θάλασσα αντίστοιχα.

Η σημασία και η αξία της βιοποικιλότητας είναι πολύπλευρες και καλύπτουν ένα μεγάλο φάσμα των παραγόντων που συμβάλλουν στην ποιότητα της ζωής με ηθικές και αισθητικές προεκτάσεις. Η διατήρηση της βιοποικιλότητας σχετίζεται με τον πολιτισμό, τις τέχνες, την υγεία, τη ψυχική και τη σωματική υγεία και ευεξία αλλά και την οικονομία, παρέχοντας ταυτόχρονα και τα απαραίτητα συστατικά για την επιβίωση αλλά και την εύρυθμη λειτουργία της βιόσφαιρας.

Ο έμβιος και άβιος κόσμος είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι μεταξύ τους ενώ η λειτουργικότητα και αποτελεσματικότητα τους εξασφαλίζεται από μία αλληλουχία αντιδράσεων και γεγονότων μέσω αλληλεπιδράσεων και επαναλαμβανόμενων κύκλων. Ο οργανισμός δεν είναι τίποτα άλλο από ένα πολύ καλά οργανωμένο σύστημα. Κάθε παρέμβαση σε οποιοδήποτε σημείο έχει επιπτώσεις και επηρεάζει το σύνολο. Έτσι, εάν μέσω της ανθρώπινης δραστηριότητας τεθεί σε κίνδυνο και εξαφανιστεί ένα είδος ενός οικοσυστήματος, επηρεάζονται όλα τα μέλη του. Οι αλλαγές στα ενδιαιτήματα των οργανισμών μπορεί να σημαίνουν την επικράτηση άλλων ειδών με διαφορετικά χαρακτηριστικά μη φιλικά προς το οικοσύστημα επιφέροντας την καταστροφή του. Η αύξηση για παράδειγμα της θερμοκρασίας των θαλασσών επιφέρει αλλαγές στην βιοποικιλότητα του θαλάσσιου περιβάλλοντος με την επικράτηση επικίνδυνων ειδών.

Η ιατροφαρμακευτική αξία της βιοποικιλότητας γίνεται εύκολα αντιληπτή εάν αναλογιστούμε ότι μία πληθώρα δραστικών ουσιών είναι ζωϊκής ή φυτικής προέλευσης. Όσο μεγαλύτερη ποικιλότητα τόσο μεγαλύτερες πιθανότητες να βρούμε νέα φάρμακα ενώ όσο το περιβάλλον υποβαθμίζεται τόσο περισσότερο επιβαρύνεται η υγεία και αυξάνεται η ανάγκη για νέα φάρμακα.

Η οικονομία και η διατροφή μας είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την βιοποικιλότητα ως πηγή των διατροφικών προϊόντων, των πρώτων υλών για είδη ένδυσης, υπόδησης, οικοδομικών υλικών αλλά και κέντρο αναψυχής και τουριστικών δραστηριοτήτων αποτελώντας πηγή εισοδήματος για ορισμένους ανθρώπους. Η μείωση της γενετικής ποικιλότητας των καλλιεργούμενων φυτών οδηγεί σε καλλιέργειες ευάλωτες στις έντονες κλιματικές αλλαγές και στις ασθένειες.

Η αισθητική και η πολιτιστική αξία της βιοποικιλότητας δεν μπορεί να ποσοτικοποιηθεί αλλά είναι απαραίτητο στοιχείο της ανθρώπινης φύσης. Το φυσικό περιβάλλον και η ψυχική/πνευματική υγεία αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους επιφέροντας την ισορροπία. Η ηθικές διαστάσεις της βιοποικιλότητας έχουν κυρίως να κάνουν με την υποχρέωσή μας να σεβαστούμε τους νόμους της φύσης και το μέλλον των επόμενων γενεών.

Η διατήρηση και διαφύλαξη της βιοποικιλότητας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ποιότητα της ζωής και για την ευεξία των ανθρώπων.

__________________________________________________________________________________

Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα αποτελεί μία πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Συντονιστής του Συμφώνου στην Ελλάδα είναι ο οργανισμός ΙΝΖΕΒ. Για όποια πληροφορία σχετικά με το Σύμφωνο ή για κλιματικές δράσεις που θα σας ενδιέφερε να διοργανώσετε, μπορείτε να επικοινωνείτε με την Ομάδα Συντονισμού στο inzeb@inzeb.org ή στο τηλέφωνο 210 6394608.