Της Χριστίνας Δεληγιάννη,
Πρέσβειρα του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα,
CEO, Verimpact
Διευθύντρια Πολιτικής και Προγραμμάτων, Ινστιτούτο για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη – EPLO

Η Μεσόγειος και η περιοχή της Μέσης Ανατολής – Βόρειας Αφρικής (MENA) αποτελούν μια από τις πιο ευάλωτες περιοχές του πλανήτη απέναντι στην κλιματική κρίση. Η μέση θερμοκρασία έχει ήδη αυξηθεί κατά 1,5–2°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα, προκαλώντας παρατεταμένους καύσωνες, λειψυδρία, ακραία καιρικά φαινόμενα και απώλεια βιοποικιλότητας.

Η γεωγραφική εγγύτητα σε αυτές τις περιοχές ωστόσο συνδυάζεται με διαφοροποιημένες ικανότητες προσαρμογής λόγω διαφορετικών οικονομικών και πολιτικών συνθηκών σε κάθε περιοχές. Διαβλέπουμε πως η Μεσόγειος αξιοποιεί ώριμα θεσμικά και επιστημονικά εργαλεία της ΕΕ, ενώ οι χώρες της MENA αντιμετωπίζουν κενά διακυβέρνησης, χρηματοδότησης και δεδομένων για τη δημιουργία ανθεκτικών κοινωνιών και οικονομιών. Με βάση συζητήσεις κατά τη διάρκεια των συνεδρίων WETEX και World Green Economy Summit τον Οκτώβριο στα Εμιράτα και με βάση τη διαδικτυακή συνάντηση για την Κλιματική Αλλαγή ΕΕ – Χωρών του Κόλπου αρχές Οκτωβρίου 2025 αξίζει να δούμε μερικά σημεία που προσφέρουν ευκαιρίες συνεργασίας στον τομέα της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.

Κύρια Σημεία

Η προσαρμογή στις περισσότερες χώρες της περιοχής MENA εξακολουθεί να υπολείπεται, καθώς η προτεραιότητα παραμένει στη μετρίαση των εκπομπών και στην διαφοροποίηση των οικονομιών τους πέρα από την εξάρτηση στο πετρέλαιο. Μόνο το Κουβέιτ έχει μέχρι σήμερα υποβάλει επίσημο Εθνικό Σχέδιο Προσαρμογής (NAP), το οποίο βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα και ερευνητικά αποτελέσματα του Ινστιτούτου KISR. Η εμπειρία αυτή καταδεικνύει τη σημασία της επιστημονικής τεκμηρίωσης στη χάραξη πολιτικής, αλλά και την ανάγκη ενίσχυσης της θεσμικής ικανότητας και του συντονισμού μεταξύ υπουργείων και δημόσιων φορέων σε ολόκληρη την περιοχή.

Η απουσία τοπικών προβλέψεων και κοινών βάσεων δεδομένων καθιστά δυσχερή τη χάραξη στοχευμένων πολιτικών προσαρμογής. Τα δεδομένα είναι συχνά αποσπασματικά ή μη συγκρίσιμα, περιορίζοντας την ικανότητα των κυβερνήσεων να σχεδιάζουν μέτρα που ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες κλιματικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες κάθε χώρας. Η αξιοποίηση ευρωπαϊκών εργαλείων, όπως το Copernicus Climate Change Service, θα μπορούσε να καλύψει αυτό το κενό, προσφέροντας υψηλής ποιότητας πληροφορίες και δορυφορικά δεδομένα για τη στήριξη της λήψης αποφάσεων.

Η χρηματοδότηση και οι επενδύσεις αποτελούν έναν ακόμη κρίσιμο παράγοντα. Λιγότερο από το 10% των συνολικών ροών κλιματικής χρηματοδότησης στην περιοχή κατευθύνεται σε δράσεις προσαρμογής. Η δημιουργία ενός Ταμείου Χρηματοδότησης Προσαρμογής ΕΕ–MENA, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη χρηματοοικονομικών εργαλείων όπως πράσινα και «γαλάζια» ομόλογα, θα μπορούσε να κινητοποιήσει σημαντικούς πόρους. Τέτοιοι μηχανισμοί θα επέτρεπαν τη μόχλευση δημόσιου και ιδιωτικού κεφαλαίου και θα ενίσχυαν τη βιωσιμότητα των έργων προσαρμογής.

Η κοινωνική διάσταση και η συμμετοχή είναι εξίσου καθοριστικής σημασίας. Οι κοινωνικά ευάλωτες ομάδες — όπως οι χαμηλόμισθοι εργαζόμενοι, οι κάτοικοι πυκνοκατοικημένων αστικών περιοχών και οι αγροτικές κοινότητες — επηρεάζονται δυσανάλογα από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Η αποτελεσματική προσαρμογή πρέπει να ενσωματώνει τη συμμετοχή των πολιτών στον σχεδιασμό των μέτρων, καθώς και δράσεις εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στη νεολαία και στις τοπικές κοινότητες, ώστε να καλλιεργηθεί μια κουλτούρα ανθεκτικότητας και συλλογικής ευθύνης.

Οι λύσεις βασισμένες στη Φύση (Nature-Based Solutions) αποτελούν σημαντικό πυλώνα για τη δημιουργία ανθεκτικών οικοσυστημάτων. Η αποκατάσταση μαγκρόβιων δασών και λιβαδιών θαλάσσιας ποσειδωνίας συμβάλλει ταυτόχρονα στην προστασία των ακτών, στην απορρόφηση άνθρακα και στη δημιουργία κοινωνικού και οικονομικού οφέλους. Η εμπειρία του ELYX Foundation στη Γαλλία αποδεικνύει ότι οι γαλάζιες πιστώσεις άνθρακα (blue carbon credits[1]) μπορούν να προσφέρουν τόσο οικονομική απόδοση όσο και οικολογική αποκατάσταση, ανοίγοντας νέους δρόμους για τη σύνδεση της φύσης, των επενδύσεων και της κοινωνικής ανάπτυξης.

Τέλος, το παράδειγμα του Κουβέιτ αναδεικνύει τον κεντρικό ρόλο των ερευνητικών ιδρυμάτων στη διαμόρφωση δημόσιας πολιτικής βασισμένης στην επιστήμη. Μέσα από εργαλεία όπως το Kuwait Energy Outlook και τον Δείκτη Κλιματικών Δεδομένων, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής μπορούν να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις με πραγματικό αντίκτυπο. Η ενσωμάτωση επιστημονικών δεδομένων και τεχνολογικών καινοτομιών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση για τη βιώσιμη και αποτελεσματική προσαρμογή σε ολόκληρη τη MENA.

Προτεραιότητες Συνεργασίας ΕΕ – ΜΕΝΑ

Η πρώτη και ίσως σημαντικότερη προτεραιότητα είναι η δημιουργία ενός Μεσογειακού–MENA Κλιματικού Παρατηρητηρίου Δεδομένων. Ένα τέτοιο περιφερειακό κέντρο θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κοινή πλατφόρμα συλλογής, ανάλυσης και ανταλλαγής πληροφοριών για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, τις προβλέψεις και τις βέλτιστες πρακτικές προσαρμογής. Η διασύνδεση των ευρωπαϊκών υποδομών, όπως το Copernicus Climate Change Service και το Climate-ADAPT, με πανεπιστημιακά και ερευνητικά ιδρύματα στην περιοχή MENA, θα παρείχε τη βάση για πιο στοχευμένες πολιτικές και για τη μείωση του κόστους έρευνας και σχεδιασμού.

Παράλληλα, η θεσμοθέτηση Εθνικών Σχεδίων Προσαρμογής (NAPs) σε όλες τις χώρες της περιοχής αποτελεί κρίσιμη προϋπόθεση για την εφαρμογή συνεκτικών πολιτικών. Τα σχέδια αυτά πρέπει να είναι κοστολογημένα, να ενσωματώνουν την προσαρμογή σε όλους τους τομείς της δημόσιας διοίκησης — από το νερό και την ενέργεια έως τη δημόσια υγεία και τις υποδομές — και να ευθυγραμμίζονται με τις νέες Κατευθυντήριες Γραμμές του UNFCCC (2025) καθώς και το Παγκόσμιο Πλαίσιο για την Κλιματική Ανθεκτικότητα (UAE Framework) που υιοθετήθηκε στο COP28. Μόνο μέσα από ένα «ολιστικό» μοντέλο διακυβέρνησης, που θα συνδέει τα υπουργεία και τα επίπεδα διακυβέρνησης (εθνικό–περιφερειακό–τοπικό), μπορεί η προσαρμογή να αποκτήσει ουσιαστικό αντίκτυπο.

Η ενεργοποίηση χρηματοδοτικών μηχανισμών είναι εξίσου ζωτικής σημασίας. Η δημιουργία μιας Ομάδας Εργασίας για τη Χρηματοδότηση της Προσαρμογής ΕΕ–MENA θα μπορούσε να φέρει κοντά τα ευρωπαϊκά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα (όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων – EIB και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης – EBRD) με τα κρατικά επενδυτικά ταμεία των χωρών του Κόλπου. Μέσω αυτής της συνεργασίας θα ήταν δυνατή η ανάπτυξη χρηματοδοτικών εργαλείων προσαρμογής, όπως ομόλογα ανθεκτικότητας, μικτά επενδυτικά κεφάλαια (blended finance) και μηχανισμοί ασφάλισης έναντι κλιματικών κινδύνων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η προώθηση Φυσικών Λύσεων και Μπλε Οικονομίας (Nature-Based Solutions & Blue Carbon). Η θέσπιση ενός Μεσογειακού–MENA Προτύπου Μπλε  Άνθρακα, προσαρμοσμένου στις τοπικές συνθήκες των μαγκρόβιων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων, θα μπορούσε να δημιουργήσει μια νέα, διαφανή αγορά περιβαλλοντικών πιστώσεων με κοινωνικά οφέλη. Παράλληλα, η υλοποίηση πιλοτικών έργων αποκατάστασης μαγκρόβιων και λιβαδιών ποσειδωνίας στην Ελλάδα, την Κύπρο, το Ομάν ή τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πρότυπο για την υπόλοιπη περιοχή, συνδυάζοντας περιβαλλοντική προστασία, τουρισμό και εκπαίδευση.

Η ενεργός συμμετοχή των πολιτών και της κοινωνίας των πολιτών αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο κάθε αποτελεσματικής πολιτικής προσαρμογής[2]. Η εισαγωγή μικρών επιχορηγήσεων προσαρμογής (Community Adaptation Grants) για σχολεία, ΜΚΟ και νέους καινοτόμους, μπορεί να ενισχύσει τη συμμετοχή και την κοινωνική συνυπευθυνότητα. Παράλληλα, η αξιοποίηση της τέχνης, του πολιτισμού και της αφήγησης (storytelling) μπορεί να μετατρέψει την προσαρμογή σε συλλογικό όραμα, ικανό να εμπνεύσει αλλαγή συμπεριφορών και στάσεων.

Συμπέρασμα

Καθώς η κλιματική κρίση εντείνεται, απαιτείται συνεργασία, συν-δημιουργία και καινοτομία μεταξύ διαφορετικών γεωγραφιών ώστε να υπάρξει προσαρμογή για πιο ανθεκτικές κοινωνίες αλλά και για συμπεριφορική αλλαγή. Η σύμπραξη της ευρωπαϊκής τεχνογνωσίας με οικονομικούς πόρους και τη φιλοδοξία της MENA μπορεί να αναδείξει ένα νέο διεθνές πρότυπο ανθρωποκεντρικής, επιστημονικά τεκμηριωμένης και κοινωνικά δίκαιης κλιματικής προσαρμογής.

Βιβλιογραφία

European Commission – Directorate-General for Climate Action (DG CLIMA). (2021). EU Strategy on Adaptation to Climate Change. Brussels: European Commission.

EU–GCC Cooperation on Green Transition Project. (2025). EU–GCC Climate Adaptation Webinar Summary Report – October 2025. European Union, Brussels.

Eνημερωτικό Σημείωμα: Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα αποτελεί μία πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Συντονιστής του Συμφώνου στην Ελλάδα είναι ο οργανισμός ΙΝΖΕΒ. Για όποια πληροφορία σχετικά με το Σύμφωνο ή για κλιματικές δράσεις που θα σας ενδιέφερε να διοργανώσετε, μπορείτε να επικοινωνείτε με την Ομάδα Συντονισμού στο [email protected] ή στο τηλέφωνο 210 6394608.

[1] Οι γαλάζιες πιστώσεις άνθρακα είναι πιστώσεις άνθρακα που προέρχονται από την απορρόφηση άνθρακα από παράκτια και θαλάσσια οικοσυστήματα όπως οι μαγκρόβιες, τα αλσώδη και τα λιβάδια θαλάσσιας ποσειδωνίας.

[2] Περισσότερες πληροφορίες για την συμμετοχή πολιτών στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή εδώ https://www.verimpact.com/post/policy-brief-models-of-enhanced-civic-participation-in-climate-action-2019-2024