Τρία κόμμα τέσσερα δισεκατομμύρια ευρώ. Αυτό είναι το χρηματοδοτικό αποτύπωμα της νέας Εθνικής Στρατηγικής για το Νερό. Η ηγεσία του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας έθεσε σε κίνηση έναν μηχανισμό βίαιης, αλλά απολύτως αναγκαίας, ωρίμανσης του εγχώριου συστήματος υδροδότησης. Το παλιό μοντέλο απέτυχε. Η διαχείριση των υδάτινων πόρων περνά σε μια νέα, κεντροποιημένη φάση, κλείνοντας οριστικά τον κύκλο της ανεξέλεγκτης δημοτικής διαχείρισης.

Το πρόβλημα είναι συστημικό. Οι σωλήνες στάζουν. Τα ταμεία είναι άδεια. Σήμερα, στην ελληνική επικράτεια λειτουργούν περισσότερες από 120 Δημοτικές Επιχειρήσεις Ύδρευσης και Αποχέτευσης (ΔΕΥΑ). Η συντριπτική πλειονότητα αυτών βρίσκεται σε καθεστώς οιονεί χρεοκοπίας.

Το ναυάγιο των τοπικών επιχειρήσεων

Οι αριθμοί αποτυπώνουν την κατάρρευση. Οι συσσωρευμένες οφειλές των ΔΕΥΑ, κυρίως προς τους παρόχους ηλεκτρικής ενέργειας, ξεπερνούν τα 700 εκατομμύρια ευρώ. Το ενεργειακό κόστος, το οποίο εκτοξεύτηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης, απλώς αποκάλυψε τη γύμνια των υποδομών. Το μη ανταποδοτικό νερό, οι ποσότητες δηλαδή που χάνονται στο δίκτυο λόγω διαρροών, βλαβών ή παράνομων συνδέσεων, αγγίζει σε πολλές περιφέρειες το 40% με 50%. Μισό ліτρο καθαρού, πόσιμου νερού χάνεται στο χώμα για κάθε ένα λίτρο που φτάνει στη βρύση του καταναλωτή.

Ο κατακερματισμός οδήγησε σε ανικανότητα άντλησης ευρωπαϊκών πόρων. Μικρές ΔΕΥΑ δεν διαθέτουν την τεχνική επάρκεια να συντάξουν μελέτες για μεγάλα έργα. Αποτέλεσμα; Η πλήρης στασιμότητα των δικτύων.

Ο νέος χάρτης και οι υπερτοπικές συγχωνεύσεις

Η κυβερνητική λύση στηρίζεται στις οικονομίες κλίμακας. Το νομοσχέδιο προβλέπει τη σαρωτική συγχώνευση των δημοτικών επιχειρήσεων σε ευρύτερα περιφερειακά σχήματα. Στόχος είναι η δημιουργία ισχυρών εταιρικών οντοτήτων, ικανών να διαχειριστούν μεγάλα έργα και να εξορθολογίσουν τα λειτουργικά τους έξοδα.

Σε αυτή τη σκακιέρα, οι δύο μεγάλοι παίκτες της χώρας βγαίνουν ενισχυμένοι. Η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ επεκτείνουν τα όρια ευθύνης τους. Η ΕΥΔΑΠ αναμένεται να απορροφήσει τις υπηρεσίες ύδρευσης γειτονικών νομών, όπως η Βοιωτία, η Φωκίδα και η Κορινθία. Αντίστοιχα, η ΕΥΑΘ θα αναλάβει τον έλεγχο σε περιοχές της Κεντρικής Μακεδονίας και της Χαλκιδικής. Για τα νησιά του Αιγαίου και την Κρήτη προωθούνται ειδικά σχήματα διαχείρισης, προσαρμοσμένα στη σκληρή πραγματικότητα της νησιωτικότητας και της ακραίας εποχικής ζήτησης λόγω τουρισμού. Στη Θεσσαλία, η καταστροφή του «Ντάνιελ» έχει ήδη δρομολογήσει τη σύσταση του Οργανισμού Διαχείρισης Υδάτων Θεσσαλίας (ΟΔΥΘ), ο οποίος θα συγκεντρώσει όλες τις αρμοδιότητες.

Τα 3,4 δισ. ευρώ και ο εκσυγχρονισμός του δικτύου

Η οργανωτική αναδιάρθρωση πλαισιώνεται από ένα γιγαντιαίο πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων. Οι πόροι προέρχονται από το Ταμείο Ανάκαμψης, το ΕΣΠΑ και δάνεια της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων.

Τα κονδύλια θα κατευθυνθούν σε στοχευμένες παρεμβάσεις:

• Αντικατάσταση χιλιάδων χιλιομέτρων πεπαλαιωμένων αγωγών αμιάντου και φθαρμένου PVC.

• Εγκατάσταση έξυπνων μετρητών και συστημάτων τηλεμετρίας, καταργώντας την παραδοσιακή και συχνά αναξιόπιστη καταμέτρηση από σπίτι σε σπίτι.

• Κατασκευή υπερσύγχρονων μονάδων αφαλάτωσης στα άνυδρα νησιά, συνδεδεμένων με Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας για τη μείωση του λειτουργικού κόστους.

• Ενίσχυση των υφιστάμενων φραγμάτων και δημιουργία νέων ταμιευτήρων ανάσχεσης.

Η σύγκρουση με την τοπική αυτοδιοίκηση

Η μεταρρύθμιση άνοιξε άμεσα μέτωπο με τους δημάρχους. Η Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) αντιδρά σφοδρά. Η αφαίρεση της διαχείρισης του νερού από την άμεση σφαίρα επιρροής της τοπικής αυτοδιοίκησης σημαίνει απώλεια εξουσίας. Οι ΔΕΥΑ, ιστορικά, αποτέλεσαν εργαλεία άσκησης τοπικής πολιτικής. Προσλήψεις, εργολαβίες και πάγωμα τιμολογίων ενόψει εκλογών αποτελούσαν τον κανόνα. Το υπουργείο, ωστόσο, παραμένει ανυποχώρητο, ξεκαθαρίζοντας πως η ιδιοκτησία των νέων σχημάτων θα παραμείνει δημόσια και δημοτική, αλλά το management θα υπακούει σε αυστηρούς τεχνοκρατικούς κανόνες.

Η ΡΑΑΕΥ και η αλλαγή στο μοντέλο τιμολόγησης

Ο πιο κρίσιμος ρυθμιστής της νέας εποχής είναι η Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ). Η εποχή της αυθαίρετης τιμολόγησης τελειώνει. Η ΡΑΑΕΥ πλέον ελέγχει τα επιχειρησιακά σχέδια των εταιρειών ύδρευσης και καθορίζει τα πλαίσια των χρεώσεων.

Η οδηγία είναι σαφής. Τα τιμολόγια πρέπει να αντανακλούν το πραγματικό κόστος του νερού, συμπεριλαμβανομένου του κόστους συντήρησης των υποδομών και της περιβαλλοντικής ζημίας. Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» και «ο χρήστης πληρώνει» τίθεται σε πλήρη ισχύ. Η κλιματική κρίση εξαφανίζει τα αποθέματα. Το νερό παύει να αντιμετωπίζεται ως δεδομένος, ανεξάντλητος πόρος και αποκτά την πραγματική του αξία. Το δίκτυο μετασχηματίζεται βίαια, με την προοπτική να προλάβει τη στεγνή πραγματικότητα που ήδη βιώνει ο ευρωπαϊκός Νότος.